Árni Páll Árnason

. Alltaf kemur að því. Fæðingarhátíð frelsarans gengur í garð og þá verður eins og slái þögn á allt og hversdagsamstrið og búksorgirnar víkja fyrir hátíðleika og gleði. Við Sigrún sendum ykkur öllum okkar bestu jólakveðjur, með von um að þið njótið hátíðarinnar.. .

Ákvörðun innanríkisráðherra í morgun vekur óhjákvæmilega spurningar um ríkisstjórnarsamstarf Samfylkingar og Vinstri Grænna. VG virðist finnast það sjálfsagt mál að skrifa upp á stjórnarsáttmála og stefnumörkun um mikilvægi erlendrar fjárfestingar, en mæta svo öllum erlendum fjárfestingaráformum með tortryggni og með því að gera einstökum fjárfestum ávallt upp annarleg sjónarmið. Öllu virðist tjaldað til og tilgangurinn helga meðalið: Í fyrra sætti Magma fordæmingu fyrir að hafa stofnað skúffufyrirtæki um fjárfestingu á Íslandi en í dag er höfuðrökstuðningur fyrir synjun innanríkisráðherra sá að félag í eigu Nubo sé ekki skráð á Evrópska efnahagssvæðinu. Skilaboðin til erlendra fjárfesta eru skýr: Öllu verður snúið á haus til að verjast erlendri fjárfestingu.

Í minnisblaði sem ég sendi innanríkisráðherra var ítarlega rakið hversu mikilvæg erlend fjárfesting væri fyrir íslenskt efnahagslíf. Þjóðin er ung og þarf erlent fé. Undanfarna áratugi höfum við byggt alfarið á lánsfé, með hörmulegum afleiðingum. Hrunið hefur kennt okkur að velsæld verður ekki byggð á lánsfé. Þess vegna er erlend fjárfesting nauðsynleg, óháð því hvort Nubo kemur eða fer.

Staða efnahagsmála er sérstaklega viðkvæm nú, þar sem boginn var spenntur til hins ítrasta með gerð kjarasamninga á liðnu vori, þar sem samið var um kjarabætur umfram það sem efnahagslífið stendur nú undir og miklar byrðar lagðar á ríkissjóð. Lélegur gangur í nýfjárfestingu frá gerð þeirra er að valda því að allar líkur eru á að ávinningur af gerð kjarasamninganna verði lítill sem enginn og kauphækkanir brenni upp í verðbólgu að vanda. Einstök fjárfestingaráform hafa því miður oftar en ekki strandað á ríkinu.

Öll Norðurlöndin glímdu við alvarlega efnahagskreppu á níunda og tíunda áratugnum. Þau brugðust öll við þeim með sama hætti. Höfuðáhersla var lögð á víðtæka pólitíska samstöðu um leiðina fram. Aðalmarkmiðið var lágt og stöðugt verðlag, trygg réttindi launafólks og öflugt efnahagslíf, byggt á miklu athafnafrelsi og erlendri fjárfestingu. Þau hafa uppskorið ríkulega, með efnahagslegum stöðugleika og vaxandi kaupmætti byggðum á raunverulegum ávinningi. Víðtæk samstaða þvert á flokka er að baki helstu aðgerðum á sviði efnahagsmála á hverjum tíma, óháð því hver er við stjórn.

Okkur rekur hraðbyri í öfuga átt. Kjarasamningar kynda undir verðbólgu og einstakir ráðherrar geta stöðvað fjárfestingaráform þótt fyrir þeim sé meirihluti á þingi. Áfram ráða átök og pópúlismi sem lyftir órökstuddum sérskoðunum fram yfir almannahagsmuni. Allir viðurkenna í orði nauðsyn stöðugleika og sjálfsbærs hagvaxtar, en enginn telur sig skuldbundinn til að vinna að því markmiði ofar öðru.  

Ríkisstjórnin var mynduð um efnahagslegan stöðugleika, endurreisn og opið hagkerfi og hlýtur að standa við þau markmið. Ríkisstjórn undir forystu jafnaðarmanna getur ekki elt sérhagsmuni á kostnað almannahagsmuna né borið ábyrgð á skilaboðum til umheimsins um lokun landsins og ómálefnalegar hindranir viðskipta. Raunsæi í efnahagsmálum er skylda okkar allra hvar í flokki sem við stöndum.

Er það virkilega þannig að versta efnahagskreppa í 80 ár dugi ekki til að Íslendingar breyti um takt? Er okkur ómögulegt að sameinast um brýnustu verkefnin á sviði efnahagsmála? Getum við ekki kvatt átakastjórnmál gærdagsins?

Ég hélt erindi á fundi Félags viðskipta og hagfræðinga í hádeginu. Fundarefnið var spurningin „Hvernig hagstjórn þarf Ísland?“. Þegar ég glímdi við þessa spurningu vaknaði strax önnur í huga mér: „Þarf Ísland hagstjórn?“. Ef maður svarar henni játandi þarf næst að svara spurningunni: „Vill Ísland hagstjórn?“.  

Vill Ísland hagstjórn? Viljum við stöðugt verðlag framar öðru? Stöðugt gengi og traustan hagvöxt? Reynslan bendir því miður ekki til þess, þrátt fyrir fögur orð stjórnmálamanna og forsvarsmanna aðila vinnumarkaðar á tyllidögum. Allt of oft höfum við teflt á tæpasta vað, með afdrifaríkum afleiðingum.

Ég vitnaði í máli mínu í Jónas H. Haralz, sem vísaði í Velferðarríki á villigötum til þess að sameiginleg áföll gætu skapað sameiginlega sýn um úrlausn mála og nýjar meginákvarðanir í efnahagsmálum. Hann sagði:

„Til eru þeir tímar að tiltölulega auðvelt er að ná einingu. Þetta eru tímar sterkrar eða almennrar tilfinningar um sameiginlega ógnun eða hættu, hvort sem sú hætta kemur að utan eða innan. Slíkir tímar geta einnig fylgt í spor djúpstæðrar reynslu, sem mönnum hefur fundist ógna sjálfri tilveru samfélagsins. Þessi tilfinning hefur sameiginlega hagsmuni yfir sérhagsmuni. Þetta eru tímar meiri háttar umbóta, þegar unnt er að marka og framkvæma virka og árangursríka stefnu í efnahagsmálum.“ 

Dugar alvarlegasta efnahagsáfall í 80 ár til að við getum náð saman um meginreglur agaðrar hagstjórnar, eða þarf meira til?

Skiljum við nú loks að mikilvægasta verkefnið er að reka ríkissjóð með afgangi og tryggja lága verðbólgu?

Getum við sameinast um leiðina fram á veg?

 - Hugleiðingar í aðdraganda Landsfundar II -

 Fyrsta grein sem ég skrifaði í Þjóðviljann – 28. júlí 1987 – bar þetta heiti. Hún fjallaði um þann flokk sem ég þá var að hefja starf í – Alþýðubandalagið – og hvatti fólk til umhugsunar um hvort það vildi frjálshuga flokk með valddreifða sýn eða flokk kreddufestu og leiðtogaræðis.

Félagshyggjufólk úr öllum áttum svaraði þessari spurningu skýrt með stofnun Samfylkingarinnar. Samfylkingin byggði frá upphafi á valddreifingu og valdeflingu og leiddi saman ólíka hópa, sem allir þráðu nýja sýn. Sumir höfðu unnið innan stjórnmálaflokka sem voru of bundnir af þrasi dagsins í dag, eilífri stöðu- og valdabaráttu og gáfu fólki lítið rúm til að vera það sjálft. Margir þekktu af eigin reynslu hið óbærilega stjórnlyndi og flokksforystu sem var búin að leggja línur og gaf lítið rúm til lýðræðislegrar umræðu. Allir þekktu flokksklíkurnar, sem í krafti þaulsetu höfðu alltaf dagskrárvald og gátu alltaf talað alla í kaf. Flestir þekktu skilgreiningardauðann – hina hugmyndafræðilegu lömun sem leiddi af því að búið var að skilgreina allt til dauðs. Enginn mátti fá nýja hugmynd, því hún fól alltaf í sér eitthvað slæmt. Hún ógnaði ýmist hugmyndafræðilegum hreinleika, viðteknum venjum eða hagsmunum forystunnar.

Samfylkingin þarf á umrótstímum að rifja upp þennan bakgrunn. Hvers vegna mælist Besti flokkurinn með mikið fylgi á landsvísu, þrátt fyrir aðild að óvinsælum ákvörðunum í Reykjavík? Vegna þess að liðsmenn hans hafa – þrátt fyrir allt – sýnst vera ósköp venjulegt fólk sem tekst á við ósköp venjuleg erfið úrlausnarefni af heiðarleika og sanngirni. Þau eru ekki að flytja dogmatískar ræður um hvort þessi eða hin ákvörðunin feli í sér svik við þessa eða hina hugmyndafræðina. Þau eru ágætlega laus við skilgreiningardauðann.

Er það endilega rétt nú að loka Samfylkingunni frekar og múra hana inn á bak við heilög vé flokksbanda? Er rétt að útiloka skráða stuðningsmenn frá aðkomu að ákvörðunum? Við höfum vissulega vonda reynslu af galopnum prófkjörum, en líka ágæta reynslu af prófkjörum þar sem skráðir stuðningsmenn geta tekið þátt. Er rétt að útiloka þann kost? Um síðustu helgi var árangur franskra jafnaðarmanna í prófkosningu metinn í góðri kjörsókn í prófkosningu forsetaframbjóðenda, þar sem öllum sem borguðu eina evru og lýstu stuðningi við flokkinn bauðst að kjósa. Og hvað með breska verkamannaflokkinn, sem ætlar nú að opna val formanns fyrir skráðum stuðningsmönnum? Eru þessir flokkar bara hugsjónalaus leiguþý og handbendi auðmanna?

Stjórnmál eru ekki upphaf og endir lífsins hjá þorra þjóðarinnar. Fólk vill gott og siðað samfélag og vill helst sinna sínu. Það vill gjarnan fá að koma sjónarmiðum sínum á framfæri, en þegar því hentar og á þeim forsendum sem það sjálft kýs. Og það vill oftast ekki vera flokksbundið og hefur fyrir því margar góðar ástæður.

Í fyrsta lagi er það útbreiddur misskilningur að lýðræðislegt umboð aukist með því að flokksstofnanir taki fleiri og fleiri ákvarðanir um alla þætti stefnu flokka. Fólk sem mætir á fundi endurspeglar ekki kjósendahóp Samfylkingarinnar, frekar en flokksmenn annarra flokka endurspegla kjósendahóp þeirra. Fólk vill sinna sínu. Ef fólkið sem mætir á fundi myndi endurspegla kjósendahópinn væri það ekki á fundi, heldur heima hjá sér að tala við börnin sín, lesa eitthvað skemmtilegt eða horfa á sjónvarpið. Þar er jú kjósendahópurinn. Kjósendahópurinn á ekkert síðri rétt en flokksbundið fólk. Hann er frjómagn lýðræðislegrar hreyfingar, ekkert síður en skráðir félagar. Fólk sem mætir á fundi hefur sérstakan áhuga – og jafnvel sérstakar aðstæður – sem gera því kleift eða valda því að það sækir fundi af miklum þrótti. En sú staðreynd gerir það ekki þess umkomið að tala fyrir alla fylgismenn Samfylkingarinnar.

Í annan stað eru sífellt fleiri störf í samfélaginu þess eðlis að flokksaðild fer illa með því að þeim sé gegnt. Þetta eru störf sem byggja á einhvers konar trúnaðarskyldu. Þeir sem þeim gegna geta illa verið bundnir á klafa flokks, vegna trúnaðar við fag sitt eða þau verkefni sem þeim hefur verið trúað fyrir. Er það yfirveguð afstaða Samfylkingarinnar að loka dyrunum gagnvart þessu fólki?

Í þriðja lagi hefur umræða gagnvart flokksbundnu fólki líklega aldrei verið jafn andstyggileg og hatursfull og nú í almennri umræðu hér á Íslandi. Flokksbundið fólk, sem ekkert hefur til saka unnið annað en að sækja um starf og fá það, þarf að sæta alls konar ámælum og áburði.   

Í fjórða lagi eru viðhorf gagnvart stjórnmálaflokkum nú einstaklega neikvæð og látið er sem stjórnmálaflokkar gegni engu jákvæðu, lýðræðislegu hlutverki. Stjórnlagaráð kemst að þeirri niðurstöðu að veikja skuli hlut stjórnmálaflokka og leggur höfuðáherslu á fullt persónukjör stjórnmálamanna, án aðkomu flokka. Á sama tíma lítur systurflokkur okkar í Noregi á eflingu lýðræðislegra stjórnmálaflokka sem brjóstvörn lýðræðis gagnvart villimannslegri árás. Áhrifa þess virðist að engu gæta hér á landi.

Ísland stendur á tímamótum. Gömul valdaöfl eiga í miklum tilvistarvanda og fornir valdaflokkar eru ófærir um að svara þörfum hófsams miðjufólks sem þráir að sjá á Íslandi kraftmikið alþjóðavætt athafnalíf, samhliða félagslegu réttlæti. Við þessar aðstæður væri það ótrúlegt axarskaft af Samfylkingunni að loka sig af og þróast í gamaldags stjórnmálaflokk. Það fer henni ekki og hugmyndir um slíkt virðast til vitnis um djúpstæðan skort á sjálfstrausti. Við ætluðum ekki að búa til svoleiðis flokk. Við ætluðum að losna úr viðjum lítilla og stjórnlyndra flokka og búa til lýðræðislega fjöldahreyfingu.

- Hugleiðingar í aðdraganda Landsfundar I -

Þegar ég fór í framboð 2007 kusum við í Suðvesturkjördæmi okkur kjörorðið „Jöfn og frjáls“. Ungir jafnaðarmenn byggðu sína kosningabaráttu á þessu sama kjörorði – það féll vel í kramið hjá ungu fólki sem vildi frelsi, samhliða félagslegri ábyrgð og jöfnuði. Þetta hugtak átti svo vel við þá stefnu sem við fluttum fram, að okkur þótti einboðið að nota það aftur 2009. Það hafði staðist efnahagshrun og hugmyndalega deiglu.

Samfylkingin var stofnuð til að verða öðruvísi flokkur. Við höfðum mörg reynslu af veru í stjórnlyndum flokkum, þar sem hverri nýrri hugmynd var tekið sem ógn í krafti hugmyndafræðilegs rétttrúnaðar eða rótgróinna hagsmuna og hún túlkuð sem svik við eina hugsjón eða aðra. Samfylkingin átti að vera flokkur venjulegs fólks þar sem við leituðum samstöðu á grundvelli jafnaðarstefnunnar með fordómalausum hætti.

Þróun stjórnmálanna síðustu ár hefur borið okkur nokkuð af þessari leið. Góður maður sagði við mig nýlega að stærsta fórnarlamb hrunsins væri frelsið. Við vantreystum getu okkar til að stjórna samfélaginu með frjálsum athöfnum okkar og fyllumst efasemdum um að valddreifð fyrirbæri eins og frjálsir markaðir geti skilað fullnægjandi árangri. Við köllum í staðinn eftir stjórnvaldsaðgerðum – lögum og reglum, boðum og bönnum.

Innan Samfylkingarinnar hefur margt verið sagt og ekki allt skynsamlegt um hugmyndaarf flokksins og stefnumál hans á fyrsta áratug aldarinnar. Margir virðast fullir sjálfsásakana um glópsku gagnvart peningaöflum og meintar yfirsjónir sem af henni hafi leitt. Ég skil það um sumt en að flestu leyti er ég ósammála því mati. Samfylkingin studdi einkavæðingu bankanna, en gagnrýndi harðlega aðferðina við þá einkavæðingu. Ég hef enn ekkert séð sem styður þá skoðun að einkarekstur fjármálastofnana sé skaðlegur efnahagslegu öryggi, en sala þeirra til vildarvina er það sannarlega. Þar hefur Samfylkingin algerlega hreinan skjöld.

Það er ekki heldur þannig að Samfylkingin hafi talað fyrir einhverri allsherjarauðvaldsvæðingu samfélagsins. Sumir nefna „Blair-isma“ til sögunnar, en skýra ekki hvað við er átt. Samfylkingin lagði áherslu á ábyrga og agaða markaði og varaði við efnahagsstefnu sem leiddi til bóluhagkerfis. Leitað var til fremstu alþjóðlegra sérfræðinga, á borð við John Kay, um leiðsögn í því efni. Skilgreiningar hans á öguðum mörkuðum í almannaþágu eiga jafn vel við í dag og þær áttu við fyrir 8 árum síðan þegar hann kom á Landsfund Samfylkingarinnar. Viðvaranir hans um veikleika óhefts kapítalisma að bandarískri fyrirmynd lutu að því hagkerfi sem við bjuggum við fyrir hrun.

Það var margt sem brást í hruninu. Við reyndum veikleika sjálfstæðrar peningamálastefnu í litlu, alþjóðavæddu hagkerfi. Við henni hafði Samfylkingin varað, ein flokka og boðið upp á valkost. Við sáum hvað gerist þegar fákeppnismarkaðir í taumlausri auðsöfnun fá að ráða. Við því hafði Samfylkingin líka varað og boðið upp á valkost.

Gylfi Þ. sagði réttilega fyrir mörgum áratugum að markaðurinn væri þarfur þjónn en afleitur herra. Sú staðhæfing eldist vel. Markaður er óhjákvæmilegur þáttur frjálslyndrar jafnaðarstefnu og forsenda frelsis í daglegu lífi. Við eigum í grunninn bara tvo kosti til að ná samfélagslegum árangri. Önnur er leið boða, hafta og ófrelsis. Hin er leið verðmætadreifingar um ábyrga og vel reglaða markaði, þar sem hver og einn fær ráðið sínum næturstað. Markaðurinn getur veitt samfélaginu ómetanlegan aga, þar sem lélegar lausnir falla og verða að engu ef enginn vill þær. Frjálst val fólks ræður þróun samfélagsins. Forskriftir í miðstýrðu samfélagi lifa hins vegar hvort sem þær eru skilvirkar eða gagnslausar. Stjórnmálamenn sem þrá að leysa vanda neita að horfast í augu við það þegar lausnin virkar ekki og skammast út í allt og alla – embættismenn, skrifræðið, fjölmiðla eða bara einhvern.

Tillögur Samfylkingarinnar um aukna áherslu á ábyrga markaði og nýtingu þeirra voru í fullu samræmi við þessa hugsun og tóku til allra markaða. Samfylkingin sótti líka í smiðju jafnaðarmanna víða um lönd um hvernig hægt væri að nýta markaði enn víðar en á hefðbundnum viðskiptasviðum. Ný lög um sjúkratryggingar miðuðu að því að tryggja rétta verðlagningu í heilbrigðisþjónustu og að almannahagsmuna yrði gætt í útvistun. Tillögurnar voru sniðnar eftir fyrirmynd frá sænskum sósíaldemókrötum. Togstreitan um það mál á þingi er mjög gott dæmi: Áherslur hægrisins voru að veikja aðhaldið og gefa stjórnvöldum tækifæri til að gera samninga við vildarvini án viðhlítandi kostnaðargreiningar. Það mátti ekki einu sinni standa í lögunum að veita skyldi heilbrigðisþjónustu óháð efnahag. Áherslur vinstrisins voru að forðast með öllum tiltækum ráðum að raunverð þjónustu yrði ljóst og hagsmunir veitenda þjónustunnar réðu en ekki hagsmunir almennings. Þarf Samfylkingin að skammast sín fyrir þessa varðstöðu um almannahag?

Jöfnuður er grundvallarmarkmið jafnaðarmanna. En honum verður ekki heldur náð með valdboði. Ekkert okkar vill minna endurgjald en náunginn við hliðina á okkur fær fyrir sömu vinnu og ekkert okkar vill sama endurgjald og sá sem vinnur við hliðina á okkur og stendur sig til muna verr, mætir seint, fer snemma og vinnur illa. Öll viljum við að sérþekking okkar, hæfni og reynsla endurspeglist í launum. Jöfnuður þarf því alltaf að fara saman við sanngjarnt endurgjald fyrir áhættu og dugnað.

Samfylkingin á ekki að vera stjórnmálaflokkur stjórnlyndis, einsleitni og forskrifta. Valddreifing verður best tryggð með skynsamlegri notkun virkra og öflugra samkeppnismarkaða, án sérréttinda og hafta. Hagsaga Íslands er saga einhæfni í atvinnulífi, fákeppni á öllum helstu mörkuðum og algerrar stjórnar forréttindastétta á aðgangi fólks að peningum og aðstöðu. Það er tími til kominn að skapa samfélag þar sem fólk ræður örlögum sínum sjálft, en þarf ekki að eiga afkomu sína eða velferð undir skömmtunarvaldi stjórnvalda.

Þannig verðum við sannanlega „Jöfn og frjáls“. Ég er strax farinn að hlakka til að heyja kosningabaráttu 2013 undir þessu kjörorði.

Mætti í gær í yfirheyrslu í nýja efnahags- og viðskiptanefnd, sem send var út í beinni útsendingu á vef Alþingis. Hlekkur er hér á upptöku af fundinum http://www.althingi.is/upptokur/horfa_nefnd_asf.php?faerslunr=5360  - þetta er vissulega langt, en ágætlega fróðlegt og meira að segja skemmtilegt á köflum. Helgi Hjörvar hafði skynsamlega háttu á spurningum, þannig að nefndarmenn fengu að spyrja og þráspyrja.

Umræðan fór um víðan völl enda verkefni ráðuneytisins margvísleg og við að vinna að mörgum málum, svo sem stefnumörkun í erlendri fjárfestingu og umbótum í skipulagi fjármálamarkaðar. Skuldirnar fengu líka drjúgan tíma.

Í huga mínum stendur eitt atriði eftir: Þingmenn verða að horfast í augu við það að ráðherrar starfa í umboði þings. Ég get ekki sem ráðherra markað aðra stefnu í afskriftum skulda, en þá sem byggist á lögum sem Alþingi hefur sett. Svigrúm Alþingis til slíkrar lagasetningar takmarkast af stjórnarskrá landsins og túlkun Hæstaréttar á henni. Öll sú umgjörð sem nú er unnið eftir við skuldaúrvinnslu heimila og fyrirtækja hefur verið mörkuð af Alþingi með þverpólitískri samstöðu. Það er nú staðreynd mála.

Í guðsþjónustu við þingsetningu í dag lagði sr. Agnes M. Sigurðardóttir út frá þessari spurningu frelsarans með ágætum hætti.

Á okkur sem þjóð hafa dunið ýmis áföll undanfarin ár. Erfiðast við þau áföll eru ekki áföllin sjálf, heldur viðbrögð okkar við þeim. Við höfum ekki náð samtali og samstöðu um leiðina áfram. Þjóðmálaumræðan einkennist af hringrás upphrópana og stóryrða. Hver dagur er alveg eins og dagurinn í gær.

Upplausnin birtist líka í stöðugum skeytasendingum milli ríkisstjórnar og aðila vinnumarkaðarins, linnulausu málþófi á Alþingi og í orðaskaki ráðherra og forseta lýðveldisins. Allir tala, en enginn hlustar.

Spyrja má hvort okkur standi nú orðið á sama um Ísland? Viljum við ekki lengur verja lýðveldið og stofnanir þess? Erlend stórríki lýstu okkur gjaldþrota vanskilaþjóð árið 2008. Okkur tókst að varna þeim örlögum. Alþingi er grunnstoð ríkisins, en allir virðast uppgefnir á að verja það og starfsfrið þess. Lýðræðisleg þingstörf geta ekki þrifist undir ógnunum og árásum. Við höfum látið slíkt átölulaust frá 2008 og uppskerum nú eins og til var sáð.

Þingsetningin er forn hefð þessarar stofnunar – opin og berskjölduð athöfn. Athyglisvert er að enginn virðist vilja standa vörð um þingsetninguna á forsendum hefðarinnar.  Hvert erum við komin þegar lögreglumenn skipuleggja mótmæli í aðdraganda þingsetningar, dómarar Hæstaréttar mæta ekki til þings í fyrsta sinn frá stofnun réttarins og forsetafrúin snýr baki í þingið og setur einkaleikþátt á svið?

Þversögnin er sú að þrátt fyrir þessa þverbresti og ósamstöðu hefur Ísland reynst sterkara en menn héldu og efnahagsleg staða landsins er betri en hjá flestum þjóðum sem þó hafa glímt við minni vanda. Erlendir viðmælendur efast ekki lengur um getu okkar til að snúa vörn í sókn, en þeir spyrja æ oftar hvort einhverjar líkur séu á að við náum saman um leiðina áfram.

Það eru dæmi um ríki sem hafa festst í vítahring stjórnleysis og upplausnar í kjölfar efnahagsáfalla vegna þess að þau hafa aldrei geta sameinast um leiðina fram á veg. Verður það hlutskipti Íslands?

Hvernig svörum við spurningunni: Viltu verða heill? Viljum við það? Viljum við sættast og græða sár? Viljum við kveðja ofbeldisfulla orðræðu öskurs, málþófs, þrætubóka, ásakana, gagnásakana og útúrsnúninga?

Við getum ekki frestað því mikið lengur að svara þessum grundvallarspurningum.  

Stóð með Össuri á ganginum í flugvélinni á leiðinni vestur um haf. Hann var á leið til í New York á Allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna og ég á leið til Washington á ársfund Alþjóðagjaldeyrissjóðsins.

Við vorum að rabba um stöðu mála þegar flugfreyjan gekk framhjá og bauð okkur eyðublöð fyrir innflytjendaeftirlit í Bandaríkjunum. Ég tók hvítt blað, þar sem ég er með vegabréfsáritun. Þegar ég ætlaði að byrja að fylla út eyðublaðið kom í ljós að annar farþegi hafði byrjað á því, en ekki lokið við það.

Í fyrstu línunni var skrifað stórum stöfum: D O R R I T. 

Mikið hefur að undanförnu verið rætt um gjaldeyrishöftin og hvernig við getum komist úr þeirri ömurlegu stöðu að hafa hér gjaldeyrishöft. Kostnaður við þau er mikill og hann vex, eftir því sem þau eru lengur við lýði. Atvinnulíf sem venst höftum verður óhagkvæmt og óarðbært. Samkeppnisgreinar sem byggja á þekkingu og hugviti geta illa vaxið hér á landi í umhverfi gjaldeyrishafta. Því skiptir öllu að koma sem fyrst á þeim aðstæðum að við getum létt af höftum og búið þekkingargreinum vaxtarskilyrði hér á landi, með opnum fjármagnsflutningum, traustari gjaldmiðli og meiri stöðugleika.

En gjaldeyrishöftin skýla okkur líka. Nú þessar vikurnar eru miklar víðsjár á fjármálamörkuðum í Evrópu og margir óttast nýja bankakreppu þar. Við erum óhult fyrir þeirri áhættu, vegna haftanna. Þau eru líka mikilvæg á meðan fjármálakerfið hefur ekki náð að vinna úr afleiðingum hrunsins.

Eftir umræðu um gjaldeyrishöftin í þinginu að undanförnu er það niðurstaða mín að óhjákvæmilegt sé að setja með skýrari hætti fram verkáætlun um þau mál sem taka þarf á til að auðvelda afnám hafta og flýta því. Með því getum við gefið innlendum samkeppnisfyrirtækjum skýrara fyrirheit um einarðan vilja okkar til að afnema höftin. Til að svo megi verða þurfum við hins vegar að sameinast um að fara að tala um það sem máli skiptir – meðal annars hvaða fyrirkomulag við getum haft um gengis- og peningamál eftir höft. Ég er ánægður að hafa fundið fyrir vilja forystumanna allra flokka til að takast þetta verkefni á hendur.

Í þeim anda hef ég gefið yfirlýsingu í þinginu um helstu verkefni og breytingar á frumvarpinu, á eftirfarandi grunni:

1. Tímamörk afnáms gjaldeyrishaftanna verði mun skemmri en nú er gert ráð fyrir. Heimilt verði að viðhalda höftum til 31. desember 2013. Því verði þó haldið opnu að heimild til að viðhalda höftum verði framlengd en þó ekki lengur en brýnasta nauðsyn krefur.
2. Efnahags- og viðskiptaráðherra mun óska eftir tímasettri áætlun frá FME fyrir 1. nóvember 2011 um þær aðgerðir sem ráðast þarf í til að búa fjármálakerfið undir afnám hafta, með úrvinnslu efnahagsreikninga og uppbyggingu innviða. Fyrsta skrefið er lögfesting nýs innstæðutryggingakerfis fyrir lok þessa árs. Samstaða er um greiða þinglega meðferð þess frumvarps. Tímalengd lagaheimildar um afnám hafta verði endurmetin til styttingar í ljósi þessarar áætlunar.
3. Efnahags- og viðskiptaráðherra mun skipa þverpólitíska nefnd sérfræðinga sem meti áfram svigrúm til að flýta afnámsferlinu og veiti stjórnvöldum og Seðlabanka aðhald. Ráðherra mun, fyrir lok október 2012, leggja fyrir Alþingi mat á því hvort áfram sé þörf á að höft verði við lýði til loka árs 2013 eða hvort forsendur séu til styttingar lagaheimildarinnar.
4. Farið verði yfir lagaákvæði um gjaldeyrishöft og kannaðir möguleikar á að einfalda ákvæði laganna og fella út óþarflega íþyngjandi atriði er lúta að heimildum heimila og fyrirtækja. Frumvarp þess efnis verði lagt fyrir Alþingi ekki síðar en 1. nóvember 2011.
5. Efnahags- og viðskiptaráðherra mun leggja fram skýrslu, og frumvarp ef þarf, fyrir Alþingi um nauðsynleg þjóðhagsvarúðartæki til að greiða fyrir afnámi hafta, fyrir lok febrúar 2012.
6. Efnahags- og viðskiptaráðherra mun skipa nefnd fulltrúa allra stjórnmálaflokka til samráðs um mótun gengis- og peningamálastefnu, í samræmi við það fyrirheit um samráð sem gefið var í upphafi árs. Frumvarp til breytinga á einstökum atriðum í lögum um Seðlabanka Íslands verður lagt fram á vorþingi 2012 og Alþingi gefst þá færi til að fjalla um lagagrunn peningamálastefnunnar.
7. Efnahags- og viðskiptaráðherra mun leggja skýrslu fyrir Alþingi um umgjörð fjármálamarkaðarins í nóvember 2011, sem fari til efnislegrar umræðu og afgreiðslu í nefnd. Sérfræðingahópur, með aðkomu erlendra sérfræðinga, mun vinna tillögur að lagabreytingum á grunni skýrslunnar sem lúta að umgjörð fjármálamarkaðar og stjórnskipulagi Seðlabanka og Fjármálaeftirlits. Þær tillögur verða lagðar fram í frumvarpi haustið 2012.

Með þessu móti setjum við stefnuna til framtíðar. Við viljum að Ísland sé í vari gjaldeyrishafta á meðan nauðsynlegt er, en ekki stundinni lengur.   

Kaupsamningur kínversks athafnamanns, Huang Nobu, við hluta eigenda jarðarinnar Grímsstaða á Fjöllum hefur orðið mörgum umfjöllunarefni á undanförnum vikum. Þar vill hann skapa aðstöðu fyrir gesti til að kynnast fásinninu og hinu stórbrotna og hrjúfa landslagi sem staðurinn býður upp á.

Einn angi þessa máls hefur lítið verið ræddur. Hann er sá að með kauptilboðinu hefur myndast vísir að verði á þeim víðernum sem Ísland hefur að geyma. Hingað til hefur verð á bújörðum að mestu endurspeglað afrakstursgetu jarðanna í þágu landbúnaðar. Verð jarða á svæðum í námunda við höfuðborgina hefur þó spennst upp á undanförnum árum vegna áhuga betur stæðra einstaklinga – innlendra og erlendra – á að eiga jarðnæði sér til hugarhægðar og skemmtunar.

Verð á ósnortnum víðernum hefur hins vegar í engu breyst og er lítið sem ekkert. Fyrir vikið hefur verðmæti náttúrunnar – heiða, hrauns og sanda – verið skipulega vanmetið. Vegagerðin hefur litlar áhyggjur þurft að hafa af því að spilla ósnortnu landi undir vegstæði, því verðmæti þess hefur verið lítið þegar komið hefur til eignarnáms. Í mati á umhverfisáhrifum stórframkvæmda hefur verðmæti víðerna, útsýnis og landslagsheilda verið vanmetið, á meðan að efnahagslegur ávinningur af framkvæmd í þágu orkusölu hefur verið augljós og óumdeildur. Fyrir vikið hallar alltaf á náttúruna í mati á því hvort stórframkvæmdir sem kalla á miklar fórnir ósnortinna víðerna séu réttlætanlegar.

Vilji Huang Nobu til að kaupa gagnslítil víðerni háu verði er því sérstakt ánægjuefni fyrir þau okkar sem höfum viljað að menn tækju tillit til mikilvægis auðnanna og víðernanna við mat á arðsemi stórframkvæmda og mun, ef af samningum verður, draga úr ágengni framkvæmdaaðila gagnvart víðernum í framtíðinni.

Og kannski er það eftir öðru að það þyrfti útlending til að hjálpa Íslendingum að meta til sannvirðis víðerni í náttúru Íslands.

Birt í Fréttablaðinu, 16. september 2011.

Jafnaðarmenn, undir forystu Helle Thorning-Schmidt, unnu stjórnarforystu í kosningunum í dag.

Þetta eru mikil tímamót. Jafnaðarmenn hafa átt undir högg að sækja í kosningum víða um lönd á undanförnum árum. Eftir stendur þó að fylgi jafnaðarmanna hefur ekki verið minna í rúm 100 ár og hinir gömlu tímar, þegar flokkurinn gat vænst um 40% fylgis eru gengnir. Þegar öllu er á botninn hvolft er það líka árangurinn sem skiptir máli: Kemst flokkurinn til valda? Svend heitinn Auken vann stærsta kosningasigur í seinni tíma sögu jafnaðarmann um 1990 með 37% fylgi. Ári seinna var honum velt úr formannssessi, því enginn annar flokksleiðtogi treysti honum til samstarfs.  

Kosningabaráttan núna snerist mest um efnahagsmál. Danir standa frammi fyrir minnkandi hagvexti og óttast að tapa störfum til landa þar sem laun eru lægri. Þeir standa mun betur en við, þegar horft er til menntunarstigs þjóðarinnar, en hafa samt þungar áhyggjur af samkeppnishæfni efnahagslífsins. Danir eldast og vinnandi höndum fækkar, á sama tíma og velferðarkerfið er dýrt. Danskir jafnaðarmenn hafa áður sýnt að þeir geta vel tekist á við hagræðingu í velferðarkerfinu og kjósendur virðast treysta þeim betur en borgaralegu flokkunum fyrir húsaga í þeim efnum.

Í mörgum undanförnum kosningum hafa innflytjendamál verið stærsta kosningamálið, en nú var það ekki lykilmál. Fátt sýnir betur þann hæfileika Helle og Henriks Dam Kristensen, talsmanns jafnaðarmanna í málefnum innflytjenda, til að tala inn í þann ótta sem margir Danir bera vissulega í brjósti gagnvart of miklum fjölda útlendinga í landinu. Fyrri forysta jafnaðarmanna varð viðskila við kjósendur sína í þessum málaflokki og tapaði fyrir vikið miklu fylgi til Danska þjóðarflokksins og í kjölfarið stjórnarforystunni.

Það sópaði að Helle þegar ég kynntist henni fyrir næstum tuttugu árum, rétt eins og það gerir enn í dag. Hún er kraftmikil, fyndin og hugmyndarík. Hún er órög og hugrekki hennar mun hjálpa henni í þessu erfiða verkefni.

Meirihlutinn er tæpur og samsettur úr fjórum ólíkum flokkum. Helle mun þurfa að sýna stjórnlist og lítið má út af bregða. Svend Auken lýsti SF einu sinni þannig að það væri jafn erfitt að fá afgerandi svör frá þeim og að negla búðing fastan við vegg. Nú þarf hún að hræra þann búðing og reyna að festa hann við vegginn. Ætli það sé jafn auðvelt og að smala köttum?

Fékk Robert Aliber í heimsókn áðan hingað í ráðuneytið. Það var gaman að ræða við hann um stöðu mála á gjaldeyrismörkuðum á þessum óvissutímum. Maður getur ekki annað en hugsað um það hvort við séum komin að endimörkum þess kerfis fullkomlega frjálsra gjaldeyrismarkaða, sem við höfum vanist í okkar heimshluta í tvo áratugi. Munum við áfram búa við kerfi fljótandi gjaldmiðla þar sem engin höft eru á fjármagnsflutningum og ríki beita vöxtum einvörðungu í baráttu við verðbólgu, eða erum við að fara inn í tímabil þar sem fjölbreyttari umgjörð verður um fjármálaviðskipti í hinu alþjóðlega kerfi? Aliber telur svo vera. Hann var líka ákveðið þeirrar skoðunar að ástæða hrunsins hér á landi væri að stærstu leyti aðstæður á alþjóðamörkuðum, sem gerðu skuldsettan bankarekstur og stórfelld vaxtamunarviðskipti möguleg. Þar er ég sammála honum: Við gleymum oft að flest það sem við höfum séð í íslensku bankakerfi fyrir hrun átti sér hliðstæðu í Bretlandi, Írlandi og Bandaríkjunum. Það er óhætt að mæla með bókinni sem hann og Gylfi Zoega tóku saman af greiningum ýmissa í aðdraganda hrunsins: "Preludes to the Icelandic Financial Crisis". Þar er enga hofmóðuga eftiráspeki að finna.

Ég hleypi nú á ný af stokkunum heimasíðunni minni eftir nokkurt hlé. Tölvuprakkarar komust í hana í febrúarmánuði og tilkynntu um afsögn mína. Sú frétt vakti mikla athygli – svo mikla að ég kaus að túlka hana á þann veg að í henni fælist ósk um frekari og reglulegri skrif á betrumbætta heimasíðu. Síðan er nú birt í endurbættri mynd og efni verður svo bætt inn eftir hendinni á næstu dögum og vikum.

Hér mun ég birta greinar sem birtast í dagblöðum og tímaritum og halda þannig til haga birtum greinum eftir mig. Ég vil líka – og kannski helst – skrifa stutta pistla um ýmislegt sem athygli vekur í dagsins önn. Ég mun eftir föngum birta fréttir um þau skrif á fésbók og jafnvel spreyta mig á að tísta þeim á Twitter (sem ég verð þó að viðurkenna að ég skil varla hvernig virkar).
 

Eftir efnahagshrun og langvinnt samdráttarskeið sjáum við sprota nýs vaxtar gægjast fram.

Um allan hinn vestræna heim er enn mikil óvissa um efnahagsþróun. Stjórnvöld evruríkja þurfa að finna trúverðuga lausn á skuldavanda þeirra evruríkja sem skuldsettust eru. Lausnin mun til skemmri tíma fela í sér einhvers konar endurfjármögnum og mögulega endurmat á skuldum til að gera skuldugustu ríkjunum kleift að standa í skilum, án þess að leggja með því óbærilegar byrðar á þjóðirnar sem að baki standa. Til lengri tíma munu evruríkin þróa agaðri umgjörð um ríkisfjármál, til að tryggja að einstök ríki geti ekki skuldsett sig úr hófi og grafið þannig undan efnahagslegum stöðugleika á svæðinu öllu. Í Bandaríkjunum glíma menn við stjórnarfarslega lömun, þar sem öfgamenn úr hópi repúblíkana berjast af trúarlegri sannfæringu gegn öllum hækkunum á sköttum og eru tilbúnir að beita öllum brögðum í þeirri viðureign.

Ísland í vari

Þessi staða hefur áhrif á Ísland. Neikvæð efnahagsþróun á mikilvægustu útflutningsmörkuðum okkar hefur áhrif á okkur. Mikilvægustu útflutningsafurðir okkar eru allar mjög viðkvæmar fyrir kaupmáttarþróun almennings. Ef harðnar á dalnum neitar fólk sér frekar um fisk og kaupir ódýrari mat og frestar kaupum á bílum, ísskápum og öðrum vörum sem ál er notað til framleiðslu á. Fyrir vikið getur ný kreppa í Evrópu haft alvarleg áhrif á útflutningstekjur okkar.

Almenn vantrú á getu ríkja til að standa við skuldbindingar sínar hefur líka áhrif á Ísland. Við vorum í hópi þeirra ríkja sem hvað mest vantrú var á, allt fram á þetta ár. Okkur hefur nú tekist að auka tiltrú á íslenskt efnahagslíf og hagstjórn, eins og sést best í þeim góðu kjörum sem fengust í alþjóðlegu skuldabréfaútboði ríkisins í júnímánuði. Ekkert er sjálfgefið við þann árangur. Hann byggir á skynsamlegri efnahagsstefnu og aga í ríkisútgjöldum.

Við þessar aðstæður skiptir öllu að standa vörð um þann mikla árangur sem þegar hefur náðst í efnahagsstjórninni frá hruni. Halli á ríkisútgjöldum er kominn úr 200 milljörðum í um 50 milljarða. Við förum nærri því að ná jöfnuði í ríkisútgjöldum, án tillits til fjármagnskostnaðar, á yfirstandandi ári og höfum stefnt að því að ná jöfnuði á ríkisútgjöldum á árinu 2013.

Það sem skilur á milli Íslands og annarra landa sem átt hafa við erfiðleika að stríða í yfirstandandi efnahagskreppu er sú staðreynd að Ísland hefur rekið trúverðuga áætlun um jafnvægi í ríkisbúskap og staðið við þau metnaðarfullu markmið sem þar hafa verið sett. Þessi áætlun var mótuð út frá íslenskum hagsmunum og þörfum, en unnin og þróuð í samvinnu við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn. Það er mjög mikilvægt að við sýnum áfram getu og dug til að reka ríkissjóð í jafnvægi, þótt samstarf okkar við AGS taki breytingum. Stefnubreyting nú væri skilaboð um að Íslendingum væri fyrirmunað að sýna þann sjálfsaga í ríkisrekstri sem nauðsynlegur er til að komast af hættusvæði ofskuldsetningar og lítils hagvaxtar og þyrftu til langframa á utanaðkomandi aðstoð að halda til að hafa skikk á innlendri hagstjórn.

Leiðin fram

Framundan er glíma við fjárlög fyrir árin 2012 og 2013. Ljóst er að enn þarf að skera niður í ríkisrekstri til að koma jafnvægi á ríkisfjármálin. Ekki er auðvelt að auka skattlagningu og víða komið að þolmörkum þar. Ekki er auðvelt að minnka frekar fjárveitingar til óbreytts ríkisrekstrar. Framundan er því að taka annars konar ákvarðanir - ákvarðanir um að breyta umgjörð ríkisrekstrar og því þjónustuframboði sem ríkið ábyrgist og stendur skil á úr sameiginlegum sjóðum.

Við þurfum að hugsa upp á nýtt hvert umfang ríkisrekstrar á að vera og skilgreina þrengra þau grundvallarverkefni sem við viljum að ríkið sinni. Dæmi eru um að stofnanir fái framlög á fjárlögum, þótt þær sinni ekki lögbundinni grundvallarþjónustu ríkisins og aðrar stofnanir sinni sambærilegri þjónustu án nokkurs ríkisframlags. Getum við náð utan um þetta?

Við þurfum líka að tryggja samkeppnishæfni íslensks atvinnulífs. Mörg ríki í skuldavanda glíma líka við skort á samkeppnishæfni og heilbrigðum framtíðarhorfum. Við höfum forskot þar, en getum gert enn betur.

Við þurfum sjálfbæra orkunýtingu í sátt við náttúru og í takt við hagsveiflu. Landsvirkjun hefur nýlega sett fram athyglisverðar og metnaðarfullar hugmyndir í þessu efni. Markmiðið hlýtur að vera að orkuauðlindir skili hámarksarði, en séu ekki nýttar til að ná skammtímamarkmiðum um uppbyggingu á byggðapólitískum forsendum. Sama grundvallarviðmið hlýtur að ráða um framtíðarþróun sjávarútvegsins. Hann þarf að reka með arðsemissjónarmið að leiðarljósi, en ætla honum jafnframt að standa undir háu auðlindagjaldi í sameiginlega sjóði. Arðbært og samkeppnishæft atvinnulíf er nauðsynleg forsenda opins hagkerfis og afnáms gjaldeyrishafta.

Við höfum náð miklum árangri og meiri en mörg önnur lönd geta státað af. Framundan er baráttan um að tryggja þann árangur í sessi. Okkar bíður að sanna að við ráðum við það verkefni sem mörg önnur ríki eru nú að heykjast á - að tryggja samkeppnishæfni atvinnulífs, laga útgjöld að tekjum og takast á við sérhagsmuni og kyrrstöðuöfl í hverri grein. Er það á okkar færi?

Birt í Fréttablaðinu, 3. ágúst 2011.
 

Fréttir berast nú reglulega frá Grikklandi af erfiðleikum og stjórnmálalegri upplausn og vaxandi vantrú er á vilja og getu Grikkja til að leysa vandann. Áhættuálag á landið er orðið svo gríðarlegt að árangur af skynsamlegri umbótaáætlun gæti orðið skjótvirkur. Samstöðuleysið er líklega alvarlegasta efnahagsvandamál Grikkja.

Saga Grikkja er okkur holl áminning. Grikkir ofskuldsettu sig með ámóta hætti og íslensk sveitarfélög, heimili og fyrirtæki, á þeim tíma þegar aðgangur að lánsfé á góðum kjörum var ótakmarkaður. Í kjölfar aðildar Grikklands að evrunni átti gríska ríkið – og þannig líka grísk sveitarfélög og fyrirtæki – kost á ódýrara lánsfé en nokkru sinni fyrr og freistuðust til að taka mikið að láni, því afborganirnar voru svo auðveldar. Nú, þegar áhættuálag eykst, hækkar tilkostnaðurinn við skuldirnar.

Allir eru sammála um að Grikkland sé spillt land. Og víst er um þar að þar í landi eru skattar ekki innheimtir nema eftir hentugleika, vildarvinum er raðað í opinber embætti og njóta eftirlaunaforréttinda. En þessi mynd er okkur líka kunn. Þetta er ekkert ósvipað og Ísland árið 1975. Vildarvinir fengu þá að fresta skattgreiðslum á lágum nafnvöxtum á meðan að óðaverðbólga vann á skattskuldinni. Vildarvinir fengu líka lán á lágum nafnvöxtum í bönkum í ríkiseigu. Opinber störf voru frátekin fyrir vildarvini.

Allt á þetta að vera okkur holl áminning. Við njótum nú þess að skynsamir stjórnmálamenn tóku á því ófremdarástandi sem ríkti á Íslandi á áttunda og níunda áratugnum. Bundinn var endir á pólitískar lánveitingar á niðurgreiddum vöxtum og skattkerfið endurbætt, með staðgreiðslu skatta og virðisaukaskattsinnheimtu með ströngum viðurlögum. Fyrir vikið höfum við búið við heilbrigða innviði til að takast á við efnahagserfiðleika síðustu ára.

Margt er enn ógert á Íslandi. Við verðum að halda áætlun um afgang á ríkisfjármálum árið 2013 til að tryggja að Ísland sogist ekki inn í hringiðu vanskila og efnahagslegra erfiðleika. Og við verðum að læra að sameinast um verkefnin sem varða leiðina út.

Birt í Fréttablaðinu, 22. júní 2010.