Árni Páll Árnason

22. 12 2011

. Alltaf kemur að því. Fæðingarhátíð frelsarans gengur í garð og þá verður eins og slái þögn á allt og hversdagsamstrið og búksorgirnar víkja fyrir hátíðleika og gleði. Við Sigrún sendum ykkur öllum okkar bestu jólakveðjur, með von um að þið njótið hátíðarinnar.. .

25. 11 2011

Ákvörðun innanríkisráðherra í morgun vekur óhjákvæmilega spurningar um ríkisstjórnarsamstarf Samfylkingar og Vinstri Grænna. VG virðist finnast það sjálfsagt mál að skrifa upp á stjórnarsáttmála og stefnumörkun um mikilvægi erlendrar fjárfestingar, en mæta svo öllum erlendum fjárfestingaráformum með tortryggni og með því að gera einstökum fjárfestum ávallt upp annarleg sjónarmið. Öllu virðist tjaldað til og tilgangurinn helga meðalið: Í fyrra sætti Magma fordæmingu fyrir að hafa stofnað skúffufyrirtæki um fjárfestingu á Íslandi en í dag er höfuðrökstuðningur fyrir synjun innanríkisráðherra sá að félag í eigu Nubo sé ekki skráð á Evrópska efnahagssvæðinu. Skilaboðin til erlendra fjárfesta eru skýr: Öllu verður snúið á haus til að verjast erlendri fjárfestingu.

Í minnisblaði sem ég sendi innanríkisráðherra var ítarlega rakið hversu mikilvæg erlend fjárfesting væri fyrir íslenskt efnahagslíf. Þjóðin er ung og þarf erlent fé. Undanfarna áratugi höfum við byggt alfarið á lánsfé, með hörmulegum afleiðingum. Hrunið hefur kennt okkur að velsæld verður ekki byggð á lánsfé. Þess vegna er erlend fjárfesting nauðsynleg, óháð því hvort Nubo kemur eða fer.

Staða efnahagsmála er sérstaklega viðkvæm nú, þar sem boginn var spenntur til hins ítrasta með gerð kjarasamninga á liðnu vori, þar sem samið var um kjarabætur umfram það sem efnahagslífið stendur nú undir og miklar byrðar lagðar á ríkissjóð. Lélegur gangur í nýfjárfestingu frá gerð þeirra er að valda því að allar líkur eru á að ávinningur af gerð kjarasamninganna verði lítill sem enginn og kauphækkanir brenni upp í verðbólgu að vanda. Einstök fjárfestingaráform hafa því miður oftar en ekki strandað á ríkinu.

Öll Norðurlöndin glímdu við alvarlega efnahagskreppu á níunda og tíunda áratugnum. Þau brugðust öll við þeim með sama hætti. Höfuðáhersla var lögð á víðtæka pólitíska samstöðu um leiðina fram. Aðalmarkmiðið var lágt og stöðugt verðlag, trygg réttindi launafólks og öflugt efnahagslíf, byggt á miklu athafnafrelsi og erlendri fjárfestingu. Þau hafa uppskorið ríkulega, með efnahagslegum stöðugleika og vaxandi kaupmætti byggðum á raunverulegum ávinningi. Víðtæk samstaða þvert á flokka er að baki helstu aðgerðum á sviði efnahagsmála á hverjum tíma, óháð því hver er við stjórn.

Okkur rekur hraðbyri í öfuga átt. Kjarasamningar kynda undir verðbólgu og einstakir ráðherrar geta stöðvað fjárfestingaráform þótt fyrir þeim sé meirihluti á þingi. Áfram ráða átök og pópúlismi sem lyftir órökstuddum sérskoðunum fram yfir almannahagsmuni. Allir viðurkenna í orði nauðsyn stöðugleika og sjálfsbærs hagvaxtar, en enginn telur sig skuldbundinn til að vinna að því markmiði ofar öðru.  

Ríkisstjórnin var mynduð um efnahagslegan stöðugleika, endurreisn og opið hagkerfi og hlýtur að standa við þau markmið. Ríkisstjórn undir forystu jafnaðarmanna getur ekki elt sérhagsmuni á kostnað almannahagsmuna né borið ábyrgð á skilaboðum til umheimsins um lokun landsins og ómálefnalegar hindranir viðskipta. Raunsæi í efnahagsmálum er skylda okkar allra hvar í flokki sem við stöndum.

Er það virkilega þannig að versta efnahagskreppa í 80 ár dugi ekki til að Íslendingar breyti um takt? Er okkur ómögulegt að sameinast um brýnustu verkefnin á sviði efnahagsmála? Getum við ekki kvatt átakastjórnmál gærdagsins?

17. 11 2011

Ég hélt erindi á fundi Félags viðskipta og hagfræðinga í hádeginu. Fundarefnið var spurningin „Hvernig hagstjórn þarf Ísland?“. Þegar ég glímdi við þessa spurningu vaknaði strax önnur í huga mér: „Þarf Ísland hagstjórn?“. Ef maður svarar henni játandi þarf næst að svara spurningunni: „Vill Ísland hagstjórn?“.  

Vill Ísland hagstjórn? Viljum við stöðugt verðlag framar öðru? Stöðugt gengi og traustan hagvöxt? Reynslan bendir því miður ekki til þess, þrátt fyrir fögur orð stjórnmálamanna og forsvarsmanna aðila vinnumarkaðar á tyllidögum. Allt of oft höfum við teflt á tæpasta vað, með afdrifaríkum afleiðingum.

Ég vitnaði í máli mínu í Jónas H. Haralz, sem vísaði í Velferðarríki á villigötum til þess að sameiginleg áföll gætu skapað sameiginlega sýn um úrlausn mála og nýjar meginákvarðanir í efnahagsmálum. Hann sagði:

„Til eru þeir tímar að tiltölulega auðvelt er að ná einingu. Þetta eru tímar sterkrar eða almennrar tilfinningar um sameiginlega ógnun eða hættu, hvort sem sú hætta kemur að utan eða innan. Slíkir tímar geta einnig fylgt í spor djúpstæðrar reynslu, sem mönnum hefur fundist ógna sjálfri tilveru samfélagsins. Þessi tilfinning hefur sameiginlega hagsmuni yfir sérhagsmuni. Þetta eru tímar meiri háttar umbóta, þegar unnt er að marka og framkvæma virka og árangursríka stefnu í efnahagsmálum.“ 

Dugar alvarlegasta efnahagsáfall í 80 ár til að við getum náð saman um meginreglur agaðrar hagstjórnar, eða þarf meira til?

Skiljum við nú loks að mikilvægasta verkefnið er að reka ríkissjóð með afgangi og tryggja lága verðbólgu?

Getum við sameinast um leiðina fram á veg?

15. 10 2011

 - Hugleiðingar í aðdraganda Landsfundar II -

 Fyrsta grein sem ég skrifaði í Þjóðviljann – 28. júlí 1987 – bar þetta heiti. Hún fjallaði um þann flokk sem ég þá var að hefja starf í – Alþýðubandalagið – og hvatti fólk til umhugsunar um hvort það vildi frjálshuga flokk með valddreifða sýn eða flokk kreddufestu og leiðtogaræðis.

Félagshyggjufólk úr öllum áttum svaraði þessari spurningu skýrt með stofnun Samfylkingarinnar. Samfylkingin byggði frá upphafi á valddreifingu og valdeflingu og leiddi saman ólíka hópa, sem allir þráðu nýja sýn. Sumir höfðu unnið innan stjórnmálaflokka sem voru of bundnir af þrasi dagsins í dag, eilífri stöðu- og valdabaráttu og gáfu fólki lítið rúm til að vera það sjálft. Margir þekktu af eigin reynslu hið óbærilega stjórnlyndi og flokksforystu sem var búin að leggja línur og gaf lítið rúm til lýðræðislegrar umræðu. Allir þekktu flokksklíkurnar, sem í krafti þaulsetu höfðu alltaf dagskrárvald og gátu alltaf talað alla í kaf. Flestir þekktu skilgreiningardauðann – hina hugmyndafræðilegu lömun sem leiddi af því að búið var að skilgreina allt til dauðs. Enginn mátti fá nýja hugmynd, því hún fól alltaf í sér eitthvað slæmt. Hún ógnaði ýmist hugmyndafræðilegum hreinleika, viðteknum venjum eða hagsmunum forystunnar.

Samfylkingin þarf á umrótstímum að rifja upp þennan bakgrunn. Hvers vegna mælist Besti flokkurinn með mikið fylgi á landsvísu, þrátt fyrir aðild að óvinsælum ákvörðunum í Reykjavík? Vegna þess að liðsmenn hans hafa – þrátt fyrir allt – sýnst vera ósköp venjulegt fólk sem tekst á við ósköp venjuleg erfið úrlausnarefni af heiðarleika og sanngirni. Þau eru ekki að flytja dogmatískar ræður um hvort þessi eða hin ákvörðunin feli í sér svik við þessa eða hina hugmyndafræðina. Þau eru ágætlega laus við skilgreiningardauðann.

Er það endilega rétt nú að loka Samfylkingunni frekar og múra hana inn á bak við heilög vé flokksbanda? Er rétt að útiloka skráða stuðningsmenn frá aðkomu að ákvörðunum? Við höfum vissulega vonda reynslu af galopnum prófkjörum, en líka ágæta reynslu af prófkjörum þar sem skráðir stuðningsmenn geta tekið þátt. Er rétt að útiloka þann kost? Um síðustu helgi var árangur franskra jafnaðarmanna í prófkosningu metinn í góðri kjörsókn í prófkosningu forsetaframbjóðenda, þar sem öllum sem borguðu eina evru og lýstu stuðningi við flokkinn bauðst að kjósa. Og hvað með breska verkamannaflokkinn, sem ætlar nú að opna val formanns fyrir skráðum stuðningsmönnum? Eru þessir flokkar bara hugsjónalaus leiguþý og handbendi auðmanna?

Stjórnmál eru ekki upphaf og endir lífsins hjá þorra þjóðarinnar. Fólk vill gott og siðað samfélag og vill helst sinna sínu. Það vill gjarnan fá að koma sjónarmiðum sínum á framfæri, en þegar því hentar og á þeim forsendum sem það sjálft kýs. Og það vill oftast ekki vera flokksbundið og hefur fyrir því margar góðar ástæður.

Í fyrsta lagi er það útbreiddur misskilningur að lýðræðislegt umboð aukist með því að flokksstofnanir taki fleiri og fleiri ákvarðanir um alla þætti stefnu flokka. Fólk sem mætir á fundi endurspeglar ekki kjósendahóp Samfylkingarinnar, frekar en flokksmenn annarra flokka endurspegla kjósendahóp þeirra. Fólk vill sinna sínu. Ef fólkið sem mætir á fundi myndi endurspegla kjósendahópinn væri það ekki á fundi, heldur heima hjá sér að tala við börnin sín, lesa eitthvað skemmtilegt eða horfa á sjónvarpið. Þar er jú kjósendahópurinn. Kjósendahópurinn á ekkert síðri rétt en flokksbundið fólk. Hann er frjómagn lýðræðislegrar hreyfingar, ekkert síður en skráðir félagar. Fólk sem mætir á fundi hefur sérstakan áhuga – og jafnvel sérstakar aðstæður – sem gera því kleift eða valda því að það sækir fundi af miklum þrótti. En sú staðreynd gerir það ekki þess umkomið að tala fyrir alla fylgismenn Samfylkingarinnar.

Í annan stað eru sífellt fleiri störf í samfélaginu þess eðlis að flokksaðild fer illa með því að þeim sé gegnt. Þetta eru störf sem byggja á einhvers konar trúnaðarskyldu. Þeir sem þeim gegna geta illa verið bundnir á klafa flokks, vegna trúnaðar við fag sitt eða þau verkefni sem þeim hefur verið trúað fyrir. Er það yfirveguð afstaða Samfylkingarinnar að loka dyrunum gagnvart þessu fólki?

Í þriðja lagi hefur umræða gagnvart flokksbundnu fólki líklega aldrei verið jafn andstyggileg og hatursfull og nú í almennri umræðu hér á Íslandi. Flokksbundið fólk, sem ekkert hefur til saka unnið annað en að sækja um starf og fá það, þarf að sæta alls konar ámælum og áburði.   

Í fjórða lagi eru viðhorf gagnvart stjórnmálaflokkum nú einstaklega neikvæð og látið er sem stjórnmálaflokkar gegni engu jákvæðu, lýðræðislegu hlutverki. Stjórnlagaráð kemst að þeirri niðurstöðu að veikja skuli hlut stjórnmálaflokka og leggur höfuðáherslu á fullt persónukjör stjórnmálamanna, án aðkomu flokka. Á sama tíma lítur systurflokkur okkar í Noregi á eflingu lýðræðislegra stjórnmálaflokka sem brjóstvörn lýðræðis gagnvart villimannslegri árás. Áhrifa þess virðist að engu gæta hér á landi.

Ísland stendur á tímamótum. Gömul valdaöfl eiga í miklum tilvistarvanda og fornir valdaflokkar eru ófærir um að svara þörfum hófsams miðjufólks sem þráir að sjá á Íslandi kraftmikið alþjóðavætt athafnalíf, samhliða félagslegu réttlæti. Við þessar aðstæður væri það ótrúlegt axarskaft af Samfylkingunni að loka sig af og þróast í gamaldags stjórnmálaflokk. Það fer henni ekki og hugmyndir um slíkt virðast til vitnis um djúpstæðan skort á sjálfstrausti. Við ætluðum ekki að búa til svoleiðis flokk. Við ætluðum að losna úr viðjum lítilla og stjórnlyndra flokka og búa til lýðræðislega fjöldahreyfingu.

13. 10 2011

- Hugleiðingar í aðdraganda Landsfundar I -

Þegar ég fór í framboð 2007 kusum við í Suðvesturkjördæmi okkur kjörorðið „Jöfn og frjáls“. Ungir jafnaðarmenn byggðu sína kosningabaráttu á þessu sama kjörorði – það féll vel í kramið hjá ungu fólki sem vildi frelsi, samhliða félagslegri ábyrgð og jöfnuði. Þetta hugtak átti svo vel við þá stefnu sem við fluttum fram, að okkur þótti einboðið að nota það aftur 2009. Það hafði staðist efnahagshrun og hugmyndalega deiglu.

Samfylkingin var stofnuð til að verða öðruvísi flokkur. Við höfðum mörg reynslu af veru í stjórnlyndum flokkum, þar sem hverri nýrri hugmynd var tekið sem ógn í krafti hugmyndafræðilegs rétttrúnaðar eða rótgróinna hagsmuna og hún túlkuð sem svik við eina hugsjón eða aðra. Samfylkingin átti að vera flokkur venjulegs fólks þar sem við leituðum samstöðu á grundvelli jafnaðarstefnunnar með fordómalausum hætti.

Þróun stjórnmálanna síðustu ár hefur borið okkur nokkuð af þessari leið. Góður maður sagði við mig nýlega að stærsta fórnarlamb hrunsins væri frelsið. Við vantreystum getu okkar til að stjórna samfélaginu með frjálsum athöfnum okkar og fyllumst efasemdum um að valddreifð fyrirbæri eins og frjálsir markaðir geti skilað fullnægjandi árangri. Við köllum í staðinn eftir stjórnvaldsaðgerðum – lögum og reglum, boðum og bönnum.

Innan Samfylkingarinnar hefur margt verið sagt og ekki allt skynsamlegt um hugmyndaarf flokksins og stefnumál hans á fyrsta áratug aldarinnar. Margir virðast fullir sjálfsásakana um glópsku gagnvart peningaöflum og meintar yfirsjónir sem af henni hafi leitt. Ég skil það um sumt en að flestu leyti er ég ósammála því mati. Samfylkingin studdi einkavæðingu bankanna, en gagnrýndi harðlega aðferðina við þá einkavæðingu. Ég hef enn ekkert séð sem styður þá skoðun að einkarekstur fjármálastofnana sé skaðlegur efnahagslegu öryggi, en sala þeirra til vildarvina er það sannarlega. Þar hefur Samfylkingin algerlega hreinan skjöld.

Það er ekki heldur þannig að Samfylkingin hafi talað fyrir einhverri allsherjarauðvaldsvæðingu samfélagsins. Sumir nefna „Blair-isma“ til sögunnar, en skýra ekki hvað við er átt. Samfylkingin lagði áherslu á ábyrga og agaða markaði og varaði við efnahagsstefnu sem leiddi til bóluhagkerfis. Leitað var til fremstu alþjóðlegra sérfræðinga, á borð við John Kay, um leiðsögn í því efni. Skilgreiningar hans á öguðum mörkuðum í almannaþágu eiga jafn vel við í dag og þær áttu við fyrir 8 árum síðan þegar hann kom á Landsfund Samfylkingarinnar. Viðvaranir hans um veikleika óhefts kapítalisma að bandarískri fyrirmynd lutu að því hagkerfi sem við bjuggum við fyrir hrun.

Það var margt sem brást í hruninu. Við reyndum veikleika sjálfstæðrar peningamálastefnu í litlu, alþjóðavæddu hagkerfi. Við henni hafði Samfylkingin varað, ein flokka og boðið upp á valkost. Við sáum hvað gerist þegar fákeppnismarkaðir í taumlausri auðsöfnun fá að ráða. Við því hafði Samfylkingin líka varað og boðið upp á valkost.

Gylfi Þ. sagði réttilega fyrir mörgum áratugum að markaðurinn væri þarfur þjónn en afleitur herra. Sú staðhæfing eldist vel. Markaður er óhjákvæmilegur þáttur frjálslyndrar jafnaðarstefnu og forsenda frelsis í daglegu lífi. Við eigum í grunninn bara tvo kosti til að ná samfélagslegum árangri. Önnur er leið boða, hafta og ófrelsis. Hin er leið verðmætadreifingar um ábyrga og vel reglaða markaði, þar sem hver og einn fær ráðið sínum næturstað. Markaðurinn getur veitt samfélaginu ómetanlegan aga, þar sem lélegar lausnir falla og verða að engu ef enginn vill þær. Frjálst val fólks ræður þróun samfélagsins. Forskriftir í miðstýrðu samfélagi lifa hins vegar hvort sem þær eru skilvirkar eða gagnslausar. Stjórnmálamenn sem þrá að leysa vanda neita að horfast í augu við það þegar lausnin virkar ekki og skammast út í allt og alla – embættismenn, skrifræðið, fjölmiðla eða bara einhvern.

Tillögur Samfylkingarinnar um aukna áherslu á ábyrga markaði og nýtingu þeirra voru í fullu samræmi við þessa hugsun og tóku til allra markaða. Samfylkingin sótti líka í smiðju jafnaðarmanna víða um lönd um hvernig hægt væri að nýta markaði enn víðar en á hefðbundnum viðskiptasviðum. Ný lög um sjúkratryggingar miðuðu að því að tryggja rétta verðlagningu í heilbrigðisþjónustu og að almannahagsmuna yrði gætt í útvistun. Tillögurnar voru sniðnar eftir fyrirmynd frá sænskum sósíaldemókrötum. Togstreitan um það mál á þingi er mjög gott dæmi: Áherslur hægrisins voru að veikja aðhaldið og gefa stjórnvöldum tækifæri til að gera samninga við vildarvini án viðhlítandi kostnaðargreiningar. Það mátti ekki einu sinni standa í lögunum að veita skyldi heilbrigðisþjónustu óháð efnahag. Áherslur vinstrisins voru að forðast með öllum tiltækum ráðum að raunverð þjónustu yrði ljóst og hagsmunir veitenda þjónustunnar réðu en ekki hagsmunir almennings. Þarf Samfylkingin að skammast sín fyrir þessa varðstöðu um almannahag?

Jöfnuður er grundvallarmarkmið jafnaðarmanna. En honum verður ekki heldur náð með valdboði. Ekkert okkar vill minna endurgjald en náunginn við hliðina á okkur fær fyrir sömu vinnu og ekkert okkar vill sama endurgjald og sá sem vinnur við hliðina á okkur og stendur sig til muna verr, mætir seint, fer snemma og vinnur illa. Öll viljum við að sérþekking okkar, hæfni og reynsla endurspeglist í launum. Jöfnuður þarf því alltaf að fara saman við sanngjarnt endurgjald fyrir áhættu og dugnað.

Samfylkingin á ekki að vera stjórnmálaflokkur stjórnlyndis, einsleitni og forskrifta. Valddreifing verður best tryggð með skynsamlegri notkun virkra og öflugra samkeppnismarkaða, án sérréttinda og hafta. Hagsaga Íslands er saga einhæfni í atvinnulífi, fákeppni á öllum helstu mörkuðum og algerrar stjórnar forréttindastétta á aðgangi fólks að peningum og aðstöðu. Það er tími til kominn að skapa samfélag þar sem fólk ræður örlögum sínum sjálft, en þarf ekki að eiga afkomu sína eða velferð undir skömmtunarvaldi stjórnvalda.

Þannig verðum við sannanlega „Jöfn og frjáls“. Ég er strax farinn að hlakka til að heyja kosningabaráttu 2013 undir þessu kjörorði.

  

06. 10 2011

Mætti í gær í yfirheyrslu í nýja efnahags- og viðskiptanefnd, sem send var út í beinni útsendingu á vef Alþingis. Hlekkur er hér á upptöku af fundinum http://www.althingi.is/upptokur/horfa_nefnd_asf.php?faerslunr=5360  - þetta er vissulega langt, en ágætlega fróðlegt og meira að segja skemmtilegt á köflum. Helgi Hjörvar hafði skynsamlega háttu á spurningum, þannig að nefndarmenn fengu að spyrja og þráspyrja.

Umræðan fór um víðan völl enda verkefni ráðuneytisins margvísleg og við að vinna að mörgum málum, svo sem stefnumörkun í erlendri fjárfestingu og umbótum í skipulagi fjármálamarkaðar. Skuldirnar fengu líka drjúgan tíma.

Í huga mínum stendur eitt atriði eftir: Þingmenn verða að horfast í augu við það að ráðherrar starfa í umboði þings. Ég get ekki sem ráðherra markað aðra stefnu í afskriftum skulda, en þá sem byggist á lögum sem Alþingi hefur sett. Svigrúm Alþingis til slíkrar lagasetningar takmarkast af stjórnarskrá landsins og túlkun Hæstaréttar á henni. Öll sú umgjörð sem nú er unnið eftir við skuldaúrvinnslu heimila og fyrirtækja hefur verið mörkuð af Alþingi með þverpólitískri samstöðu. Það er nú staðreynd mála.

01. 10 2011

Í guðsþjónustu við þingsetningu í dag lagði sr. Agnes M. Sigurðardóttir út frá þessari spurningu frelsarans með ágætum hætti.

Á okkur sem þjóð hafa dunið ýmis áföll undanfarin ár. Erfiðast við þau áföll eru ekki áföllin sjálf, heldur viðbrögð okkar við þeim. Við höfum ekki náð samtali og samstöðu um leiðina áfram. Þjóðmálaumræðan einkennist af hringrás upphrópana og stóryrða. Hver dagur er alveg eins og dagurinn í gær.

Upplausnin birtist líka í stöðugum skeytasendingum milli ríkisstjórnar og aðila vinnumarkaðarins, linnulausu málþófi á Alþingi og í orðaskaki ráðherra og forseta lýðveldisins. Allir tala, en enginn hlustar.

Spyrja má hvort okkur standi nú orðið á sama um Ísland? Viljum við ekki lengur verja lýðveldið og stofnanir þess? Erlend stórríki lýstu okkur gjaldþrota vanskilaþjóð árið 2008. Okkur tókst að varna þeim örlögum. Alþingi er grunnstoð ríkisins, en allir virðast uppgefnir á að verja það og starfsfrið þess. Lýðræðisleg þingstörf geta ekki þrifist undir ógnunum og árásum. Við höfum látið slíkt átölulaust frá 2008 og uppskerum nú eins og til var sáð.

Þingsetningin er forn hefð þessarar stofnunar – opin og berskjölduð athöfn. Athyglisvert er að enginn virðist vilja standa vörð um þingsetninguna á forsendum hefðarinnar.  Hvert erum við komin þegar lögreglumenn skipuleggja mótmæli í aðdraganda þingsetningar, dómarar Hæstaréttar mæta ekki til þings í fyrsta sinn frá stofnun réttarins og forsetafrúin snýr baki í þingið og setur einkaleikþátt á svið?

Þversögnin er sú að þrátt fyrir þessa þverbresti og ósamstöðu hefur Ísland reynst sterkara en menn héldu og efnahagsleg staða landsins er betri en hjá flestum þjóðum sem þó hafa glímt við minni vanda. Erlendir viðmælendur efast ekki lengur um getu okkar til að snúa vörn í sókn, en þeir spyrja æ oftar hvort einhverjar líkur séu á að við náum saman um leiðina áfram.

Það eru dæmi um ríki sem hafa festst í vítahring stjórnleysis og upplausnar í kjölfar efnahagsáfalla vegna þess að þau hafa aldrei geta sameinast um leiðina fram á veg. Verður það hlutskipti Íslands?

Hvernig svörum við spurningunni: Viltu verða heill? Viljum við það? Viljum við sættast og græða sár? Viljum við kveðja ofbeldisfulla orðræðu öskurs, málþófs, þrætubóka, ásakana, gagnásakana og útúrsnúninga?

Við getum ekki frestað því mikið lengur að svara þessum grundvallarspurningum.  

21. 09 2011

Stóð með Össuri á ganginum í flugvélinni á leiðinni vestur um haf. Hann var á leið til í New York á Allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna og ég á leið til Washington á ársfund Alþjóðagjaldeyrissjóðsins.

Við vorum að rabba um stöðu mála þegar flugfreyjan gekk framhjá og bauð okkur eyðublöð fyrir innflytjendaeftirlit í Bandaríkjunum. Ég tók hvítt blað, þar sem ég er með vegabréfsáritun. Þegar ég ætlaði að byrja að fylla út eyðublaðið kom í ljós að annar farþegi hafði byrjað á því, en ekki lokið við það.

Í fyrstu línunni var skrifað stórum stöfum: D O R R I T. 

16. 09 2011

Mikið hefur að undanförnu verið rætt um gjaldeyrishöftin og hvernig við getum komist úr þeirri ömurlegu stöðu að hafa hér gjaldeyrishöft. Kostnaður við þau er mikill og hann vex, eftir því sem þau eru lengur við lýði. Atvinnulíf sem venst höftum verður óhagkvæmt og óarðbært. Samkeppnisgreinar sem byggja á þekkingu og hugviti geta illa vaxið hér á landi í umhverfi gjaldeyrishafta. Því skiptir öllu að koma sem fyrst á þeim aðstæðum að við getum létt af höftum og búið þekkingargreinum vaxtarskilyrði hér á landi, með opnum fjármagnsflutningum, traustari gjaldmiðli og meiri stöðugleika.

En gjaldeyrishöftin skýla okkur líka. Nú þessar vikurnar eru miklar víðsjár á fjármálamörkuðum í Evrópu og margir óttast nýja bankakreppu þar. Við erum óhult fyrir þeirri áhættu, vegna haftanna. Þau eru líka mikilvæg á meðan fjármálakerfið hefur ekki náð að vinna úr afleiðingum hrunsins.

Eftir umræðu um gjaldeyrishöftin í þinginu að undanförnu er það niðurstaða mín að óhjákvæmilegt sé að setja með skýrari hætti fram verkáætlun um þau mál sem taka þarf á til að auðvelda afnám hafta og flýta því. Með því getum við gefið innlendum samkeppnisfyrirtækjum skýrara fyrirheit um einarðan vilja okkar til að afnema höftin. Til að svo megi verða þurfum við hins vegar að sameinast um að fara að tala um það sem máli skiptir – meðal annars hvaða fyrirkomulag við getum haft um gengis- og peningamál eftir höft. Ég er ánægður að hafa fundið fyrir vilja forystumanna allra flokka til að takast þetta verkefni á hendur.

Í þeim anda hef ég gefið yfirlýsingu í þinginu um helstu verkefni og breytingar á frumvarpinu, á eftirfarandi grunni:

1. Tímamörk afnáms gjaldeyrishaftanna verði mun skemmri en nú er gert ráð fyrir. Heimilt verði að viðhalda höftum til 31. desember 2013. Því verði þó haldið opnu að heimild til að viðhalda höftum verði framlengd en þó ekki lengur en brýnasta nauðsyn krefur.
2. Efnahags- og viðskiptaráðherra mun óska eftir tímasettri áætlun frá FME fyrir 1. nóvember 2011 um þær aðgerðir sem ráðast þarf í til að búa fjármálakerfið undir afnám hafta, með úrvinnslu efnahagsreikninga og uppbyggingu innviða. Fyrsta skrefið er lögfesting nýs innstæðutryggingakerfis fyrir lok þessa árs. Samstaða er um greiða þinglega meðferð þess frumvarps. Tímalengd lagaheimildar um afnám hafta verði endurmetin til styttingar í ljósi þessarar áætlunar.
3. Efnahags- og viðskiptaráðherra mun skipa þverpólitíska nefnd sérfræðinga sem meti áfram svigrúm til að flýta afnámsferlinu og veiti stjórnvöldum og Seðlabanka aðhald. Ráðherra mun, fyrir lok október 2012, leggja fyrir Alþingi mat á því hvort áfram sé þörf á að höft verði við lýði til loka árs 2013 eða hvort forsendur séu til styttingar lagaheimildarinnar.
4. Farið verði yfir lagaákvæði um gjaldeyrishöft og kannaðir möguleikar á að einfalda ákvæði laganna og fella út óþarflega íþyngjandi atriði er lúta að heimildum heimila og fyrirtækja. Frumvarp þess efnis verði lagt fyrir Alþingi ekki síðar en 1. nóvember 2011.
5. Efnahags- og viðskiptaráðherra mun leggja fram skýrslu, og frumvarp ef þarf, fyrir Alþingi um nauðsynleg þjóðhagsvarúðartæki til að greiða fyrir afnámi hafta, fyrir lok febrúar 2012.
6. Efnahags- og viðskiptaráðherra mun skipa nefnd fulltrúa allra stjórnmálaflokka til samráðs um mótun gengis- og peningamálastefnu, í samræmi við það fyrirheit um samráð sem gefið var í upphafi árs. Frumvarp til breytinga á einstökum atriðum í lögum um Seðlabanka Íslands verður lagt fram á vorþingi 2012 og Alþingi gefst þá færi til að fjalla um lagagrunn peningamálastefnunnar.
7. Efnahags- og viðskiptaráðherra mun leggja skýrslu fyrir Alþingi um umgjörð fjármálamarkaðarins í nóvember 2011, sem fari til efnislegrar umræðu og afgreiðslu í nefnd. Sérfræðingahópur, með aðkomu erlendra sérfræðinga, mun vinna tillögur að lagabreytingum á grunni skýrslunnar sem lúta að umgjörð fjármálamarkaðar og stjórnskipulagi Seðlabanka og Fjármálaeftirlits. Þær tillögur verða lagðar fram í frumvarpi haustið 2012.

Með þessu móti setjum við stefnuna til framtíðar. Við viljum að Ísland sé í vari gjaldeyrishafta á meðan nauðsynlegt er, en ekki stundinni lengur.   

 

15. 09 2011

Jafnaðarmenn, undir forystu Helle Thorning-Schmidt, unnu stjórnarforystu í kosningunum í dag.

Þetta eru mikil tímamót. Jafnaðarmenn hafa átt undir högg að sækja í kosningum víða um lönd á undanförnum árum. Eftir stendur þó að fylgi jafnaðarmanna hefur ekki verið minna í rúm 100 ár og hinir gömlu tímar, þegar flokkurinn gat vænst um 40% fylgis eru gengnir. Þegar öllu er á botninn hvolft er það líka árangurinn sem skiptir máli: Kemst flokkurinn til valda? Svend heitinn Auken vann stærsta kosningasigur í seinni tíma sögu jafnaðarmann um 1990 með 37% fylgi. Ári seinna var honum velt úr formannssessi, því enginn annar flokksleiðtogi treysti honum til samstarfs.  

Kosningabaráttan núna snerist mest um efnahagsmál. Danir standa frammi fyrir minnkandi hagvexti og óttast að tapa störfum til landa þar sem laun eru lægri. Þeir standa mun betur en við, þegar horft er til menntunarstigs þjóðarinnar, en hafa samt þungar áhyggjur af samkeppnishæfni efnahagslífsins. Danir eldast og vinnandi höndum fækkar, á sama tíma og velferðarkerfið er dýrt. Danskir jafnaðarmenn hafa áður sýnt að þeir geta vel tekist á við hagræðingu í velferðarkerfinu og kjósendur virðast treysta þeim betur en borgaralegu flokkunum fyrir húsaga í þeim efnum.

Í mörgum undanförnum kosningum hafa innflytjendamál verið stærsta kosningamálið, en nú var það ekki lykilmál. Fátt sýnir betur þann hæfileika Helle og Henriks Dam Kristensen, talsmanns jafnaðarmanna í málefnum innflytjenda, til að tala inn í þann ótta sem margir Danir bera vissulega í brjósti gagnvart of miklum fjölda útlendinga í landinu. Fyrri forysta jafnaðarmanna varð viðskila við kjósendur sína í þessum málaflokki og tapaði fyrir vikið miklu fylgi til Danska þjóðarflokksins og í kjölfarið stjórnarforystunni.

Það sópaði að Helle þegar ég kynntist henni fyrir næstum tuttugu árum, rétt eins og það gerir enn í dag. Hún er kraftmikil, fyndin og hugmyndarík. Hún er órög og hugrekki hennar mun hjálpa henni í þessu erfiða verkefni.

Meirihlutinn er tæpur og samsettur úr fjórum ólíkum flokkum. Helle mun þurfa að sýna stjórnlist og lítið má út af bregða. Svend Auken lýsti SF einu sinni þannig að það væri jafn erfitt að fá afgerandi svör frá þeim og að negla búðing fastan við vegg. Nú þarf hún að hræra þann búðing og reyna að festa hann við vegginn. Ætli það sé jafn auðvelt og að smala köttum?

15. 09 2011

Fékk Robert Aliber í heimsókn áðan hingað í ráðuneytið. Það var gaman að ræða við hann um stöðu mála á gjaldeyrismörkuðum á þessum óvissutímum. Maður getur ekki annað en hugsað um það hvort við séum komin að endimörkum þess kerfis fullkomlega frjálsra gjaldeyrismarkaða, sem við höfum vanist í okkar heimshluta í tvo áratugi. Munum við áfram búa við kerfi fljótandi gjaldmiðla þar sem engin höft eru á fjármagnsflutningum og ríki beita vöxtum einvörðungu í baráttu við verðbólgu, eða erum við að fara inn í tímabil þar sem fjölbreyttari umgjörð verður um fjármálaviðskipti í hinu alþjóðlega kerfi? Aliber telur svo vera. Hann var líka ákveðið þeirrar skoðunar að ástæða hrunsins hér á landi væri að stærstu leyti aðstæður á alþjóðamörkuðum, sem gerðu skuldsettan bankarekstur og stórfelld vaxtamunarviðskipti möguleg. Þar er ég sammála honum: Við gleymum oft að flest það sem við höfum séð í íslensku bankakerfi fyrir hrun átti sér hliðstæðu í Bretlandi, Írlandi og Bandaríkjunum. Það er óhætt að mæla með bókinni sem hann og Gylfi Zoega tóku saman af greiningum ýmissa í aðdraganda hrunsins: "Preludes to the Icelandic Financial Crisis". Þar er enga hofmóðuga eftiráspeki að finna.

14. 09 2011

Ég hleypi nú á ný af stokkunum heimasíðunni minni eftir nokkurt hlé. Tölvuprakkarar komust í hana í febrúarmánuði og tilkynntu um afsögn mína. Sú frétt vakti mikla athygli – svo mikla að ég kaus að túlka hana á þann veg að í henni fælist ósk um frekari og reglulegri skrif á betrumbætta heimasíðu. Síðan er nú birt í endurbættri mynd og efni verður svo bætt inn eftir hendinni á næstu dögum og vikum.

Hér mun ég birta greinar sem birtast í dagblöðum og tímaritum og halda þannig til haga birtum greinum eftir mig. Ég vil líka – og kannski helst – skrifa stutta pistla um ýmislegt sem athygli vekur í dagsins önn. Ég mun eftir föngum birta fréttir um þau skrif á fésbók og jafnvel spreyta mig á að tísta þeim á Twitter (sem ég verð þó að viðurkenna að ég skil varla hvernig virkar).
 

26. 09 2009

Við tókum að okkur verk í vor – og það voru verk í fleirtölu. Þau brýnu verk eru mörg.

Að baki er áætlun í ríkisfjármálum, sem tekst á við það vandasama verkefni að færa útgjöld okkar að því sem við öflum. Við þurfum að spara og hækka skatta, því við höfum sem þjóð lifað um efni fram. Okkur vantar eina krónu af hverjum fimm. Afleiðingin verður óhjákvæmilega lengri biðlistar og skert þjónusta í velferðarkerfinu, þótt við gerum allt til að verja grunnþjónustuna.

Að baki er líka aðildarumsókn sem leggur grunn að stöðugu hagkerfi og gefur okkur von um að losna við krónuna – það tæki sem best hefur dugað til að flytja verðmæti frá íslensku launafólki til fjármagnseigenda og spekúlanta. Icesave er að baki – og sá draugur innistæðulausra útþensludrauma óábyrgra bankamanna má ekki ganga aftur. Lækkun stýrivaxta, fjármögnun stórframkvæmda, sköpun nýrra atvinnutækifæra – allt hangir þetta á lánafyrirgreiðslu frá okkar nánustu nágrannalöndum.

En okkar næsta stóra verkefni er endurskipulagning skulda. Hrunið breytti skuldsetningu þjóðarinnar – sem var þó nógu glæfraleg fyrir – og gerði hana að ókleifum hamri í einni svipan. Eftir stöndum við með skuldir umfram eignir og greiðslugetu heimila og fyrirtækja.

Skuldavandi heimilanna er í senn flókið efnahagslegt verkefni og gríðarlega brýnt félagslegt úrlausnarefni. Engum stendur það nær en okkur jafnaðarmönnum að tryggja að við lausn þess vanda verði gætt til hins ítrasta sjónarmiða jafnræðis og réttlætis.

Jafnræði verður að tryggja. Við verðum að tryggja að öllum þeim sem standa frammi fyrir sambærilegum vanda standi til boða sambærileg úrræði, en það sé ekki undir geðþótta einstakra fjármálastofnana eða einstaka bankastjórnenda komið hverjir fá úrlausn sinna mála og hvernig.

Og réttlæti verður að ráða för. Þeir sem þurfa á aðstoð að halda eiga rétt á aðstoð. Það eru þúsundir fjölskyldna sem gerðu ekki annað en að reyna að tryggja sér þak yfir höfuðið, en horfa nú fram á auknar byrðar vegna aðstæðna sem enginn sá fyrir.
Þetta fólk eigum við að aðstoða og þetta fólk ætlum við að aðstoða.

Við eigum hins vegar ekki að bjarga þeim úr snörunni sem fóru út í glórulaust fjárfestingabrask, veðjuðu á skyndigróða á þenslutímum en vilja nú að almenningur í landinu borgi kostnaði við ævintýramennskuna.

Við eigum heldur ekki að refsa þeim sem sýndu ráðdeild, sparsemi og hagsýni. Við megum heldur ekki gleyma því, að þenslan og fjárfestingarnar fóru ekki fram alls staðar á landinu með sama hætti. Það var engin húsnæðisbóla á Snæfellsnesi, í Skagafirði eða Skaftafellssýslum. Það fjölgaði ekki til muna Range Roverum á Flateyri eða Fáskrúðsfirði.

Við þurfum að nálgast þetta verkefni með samfélagslega sanngirni að leiðarljósi.

Þess vegna eigum við að aðstoða þá sem þurfa á því að halda. Það er fólkið okkar, vinnandi fólk í landinu.

Að þessu verkefni hefur ríkisstjórnin unnið síðustu vikur og mánuði og haft um það samráð og átt um það samtöl við alla sem nöfnum tjáir að nefna, fjármálastofnanir, Seðlabankann, aðila vinnumarkaðarins, hagsmunasamtök, stjórnarandstöðuna og marga fleiri. Við höfum farið yfir ótal tillögur og ótal útfærslur, og reiknað fram og til baka, en alltaf með sama meginmarkmið í huga, að gæta jafnræðis og sanngirni.

Eðli málsins samkvæmt hefur mest reynt á samstarfið við fjármálastofnanir og ég dreg enga dul á það, að mér hefur á stundum þótt bankarnir ekki sýna því nægilegan skilning, að þeir eru hluti af samfélagi í gríðarlegum vanda og að þeim ber samfélagsleg skylda til að leggja sitt af mörkum til að gera fjölskyldum í landinu kleift að standa við skuldbindingar sínar.

Ég fer heldur ekki í grafgötur með þá skoðun mína, að sem mest af húsnæðislánum heimilanna eigi að vera á ábyrgð hins opinbera.

Höfuðvandinn í útlánabólunni allt frá 2004 var sú staðreynd að bankar með stórveldisdrauma buðu lægri vaxtakjör en þeir höfðu forsendur til, í því skyni að ginna til sín viðskiptavini. Þess vegna varð ofþensla á markaðnum.
Verstu mistök okkar voru að snúa bakinu við því sjálfbæra fjármögnunarkerfi íbúðalána sem Jóhanna Sigurðardóttir kom á með húsbréfakerfinu árið 1989.

Húsnæðisöryggi fólks er of mikilvægt verkefni til að láta lánaframboð ráðast af dyntum og stundarhagsmunum gírugra bankamanna. Húsbréfakerfið var sniðið að danskri fyrirmynd þar sem enn er við lýði sjálfbært, traust og stöðugt íbúðalánakerfi, sem hefur verið lítt breytt í 140 ár.

Joseph Stieglitz bendir nú á það kerfi sem fyrirmynd fyrir endurbyggingu bandarísks fasteignalánamarkaðar. Brýnasta verkefni okkar á sviði húsnæðismála er að koma á ný á þeim stöðugleika sem einkennir slík kerfi og tryggja stöðugt framboð íbúðalána.

Nú – eftir margra mánaða samráð – nú hillir undir víðtækt samkomulag um samræmda lausn á vanda þeirra sem þurfa á aðstoð að halda.

Þessar tillögur verða kynntar á allra næstu dögum, en ég get sagt ykkur hér að með þeim verður tryggð verulega lækkuð greiðslubyrði á bæði verðtryggðum og gengistryggðum lánum. Jafnframt verður tryggt að slík breyting leiði ekki til þess að lánstími lengist úr hófi á móti.

Í þessum tillögum felst því, að ef laun hækka ekki og ef atvinnustig verður áfram lágt – ef gengi krónunnar lagast ekkert, þá helst greiðslubyrði lána í samræmi við það. Ef hins vegar almennar launahækkarnir verða í landinu og hér eykst atvinna – sem við erum auðvitað fullviss um – ef greiðslugeta okkar allra eykst, þá eykst greiðslubyrði á ný í samræmi við batnandi hag.

Með þessu er komið í veg fyrir það hróplega óréttlæti sem felst í misgengi á milli launaþróunar og lánskjara, þ.e.a.s. að á meðan launin hækka ekki eða jafnvel lækka, þá hækkar greiðslubyrðin af lánunum
Við ætlum ekki að endurtaka misgengishörmungarnar frá því 1983 og 1984.

Almenn lækkun greiðslubyrði gefur fyrirheit um að fjölskyldur geti leyst sig úr fjötrum og fengið annað tækifæri til að skipuleggja fjármálin vel og óttalaust.

Það er engum greiði gerður með því að lengja skuldahalann, að lengja í snörunni, heldur verðum við að sýna fólki fram á að það borgi sig að standa við skuldbindingar sínar – og það vill fólk líka gera.

Með þessum víðtæku almennu aðgerðum viljum við tryggja að langflestar fjölskyldur í landinu geti haldið sínu striki og byggt áætlanir sínar á forsendum sem eru ekki alltof ólíkar því sem var áður en þessar hörmungar dundu yfir. En eins og ég hef oft sagt er það ekki í mannlegu valdi að gera okkur jafnsett eins og ef hrunið hefði aldrei orðið. Við sitjum uppi með afleiðingar þess og verðum að vinna úr þeim eins best við getum.

Ég vildi gjarna lýsa þessum tillögum betur hér, en að fenginni reynslu tel ég skynsamlegt að ganga frá endanlegu samkomulagi og hnýta alla lausa enda áður en þær eru kynntar í smáatriðum.

Ég get þó fullvissað ykkur um, að tillögur ríkisstjórnarinnar verða fyrst og fremst miðaðar við hagsmuni fólks og fjölskyldna, ekki eingöngu fjármálastofnana og kröfueigenda eins og hingað til hefur verið lenska.

Gleymum því samt ekki, að margir verða eftir þótt gripið verði til almennra aðgerða til að létta greiðslubyrði. Áhrif efnahagshrunsins eru slík að líkur eru á þúsundir manna þurfi á sértækum úrræðum að halda. Því höfum við leitt saman fjármálastofnanir og eignaleigufyrirtæki til að móta samræmt verklag til að mæta fólki í þessari stöðu, svo að unnt verði að endurskipuleggja skuldir og koma þeim í viðráðanlegt horf og fella niður það sem ekki getur innheimst. Þetta þarf að gera með samræmdum og gagnsæjum hætti og án milligöngu dómstóla.

Við munum jafnframt sníða agnúa af greiðsluaðlögunarferlinu og koma aukinni festu í beitingu þess úrræðis. Greiðsluaðlögun er mikilvæg til að þeir sem eru í mjög erfiðum vanda geti komið lagi á skuldamál sín, axlað ábyrgð af því sem unnt er að greiða og byrjað að nýju með hreint borð. Miklu skiptir að hlutverk umsjónarmanns með endurskipulagningu skulda sé unnið með vönduðum og samræmdum hætti. Ég er því þeirrar skoðunar að því hlutverki verði best fyrir komið hjá opinberri stofnun sem þrói verklag og veiti fólki í alvarlegum greiðsluerfiðleikum boðlega þjónustu.

Við stöndum frammi fyrir ærnum verkefnum. Hætturnar eru augljósar. Skuldavandinn hverfur ekki á einni nóttu. Atvinnuleysið verður næsta stórverkefnið. Í árslok verða 9000 manns langtímaatvinnulausir. Erlendar rannsóknir sýna að mikil hætta er á að þetta fólk komi aldrei aftur á vinnumarkaðinn. Við megum ekki við því. Hvert og eitt okkar er of dýrmætt til að þessi mikli mannauður fari í súginn.

Ég fékk það skemmtilega verkefni að opna nýjan framhaldsskóla í Mosfellsbæ um daginn. Einhver spurði: „Er ekki glapræði að stofna skóla þegar ekkert fé er til?“ Þá fór ég að hugsa til afreka okkar undanfarin ár. Ef við hefðum ekki sest í ríkisstjórn 2007 og hafist handa við úrbætur í velferðarmálum væri staðan hörmuleg í dag. Á mestu velgengisárum í íslenskri sögu undir stjórn íhalds og Framsóknar gerðu stjórnvöld ekkert til að koma kjörum aldraðra og öryrkja í eðlilegt horf. Biðlistar eftir hjúkrunarrýmum hrönnuðust upp. Ekkert var gert til að vinna gegn brottfalli úr skólum og lítilli skólagöngu ungs fólks. Og svona mætti lengi telja.

Af þessu má draga einfalda ályktun: Peningar eru ekki trygging fyrir góðu velferðarkerfi. Eigum við þá ekki leita nýrra leiða til að gera vel? Getum við kannski – ef við leggjumst öll á eitt – gert betur en áður fyrir minna fé? Er það ekki verðugt verkefni?

Við tókum að okkur verk í vor. Það var ekki tilviljun að okkur voru falin þessi verkefni. Íslenskur almenningur sýndi að hann treystir félagshyggjufólki best til að þess að leiða til lykta alvarleg viðfangsefni þar sem hagur vinnandi fólks er í húfi.

Okkur er treyst til þess að leysa mál með samábyrgð, en ekki sérhyggju, að leiðarljósi.

Okkur er treyst til þess að gæta hagsmuna fjöldans, ekki hinna fáu.

Okkur er treyst til þess að varða leið sem byggir á samvinnu og sanngirni.

Við jafnaðarmenn fögnum því að fá tækifæri til að móta nýtt samfélag á grunni raunverulegs frelsis og jafnréttis.

Það höfum við gert áður.

Það ætlum við líka að gera núna.

Ræða flutt á flokksstjórnarfundi Samfylkingarinnar, 26. september 2009.

08. 03 2009

Mikil tíðindi hafa orðið þegar sigursælasti leiðtogi jafnaðarmanna á Íslandi Ingibjörg Sólrún Gísladóttir lætur nú af forystu í Samfylkingunni. Við þær aðstæður fyllist maður trega – og miklu þakklæti. 

Ingibjörg Sólrún markaði djúp spor í íslenska stjórnmálasögu því hún var fyrsti leiðtogi sameinaðra jafnaðarmanna í landinu. Þegar ég var að stíga mín fyrstu skref í pólitík fyrir rúmum tuttugu árum voru vinstri menn dreifðir í marga flokka og hlutskipti okkar var sífellt að ota málum fram eftir veikum mætti, án nauðsynlegrar samstöðu og heildarsýnar. Það var fyrst við valdatöku Reykjavíkurlistans 1994 sem við skynjuðum kjölfestuhlutverk jafnaðarmanna við stjórnartaumana – og enginn leiðtogi okkar hefur farið öruggari höndum um þá tauma en Ingibjörg Sólrún. Við horfum í dag aftur með stolti og þakklæti til þeirra tíma þegar hún lagði íhaldið í Reykjavík í þrígang og við fundum á ný þann samstarfstakt sem dugði okkur til að koma Samfylkingunni á fót. Það var ekki síst reynslan úr Reykjavíkurlistanum sem sameinaði hugi jafnaðarmanna í ólíkum flokkum og gerði okkur kleift að ganga saman til þeirrar nýju sköpunar.
 
Ingibjörg Sólrún var ótrúlega kraftmikil í kosningabaráttunni fyrir kosningarnar 2007 og sneri þar slakri stöðu í góðan varnarsigur á stuttum tíma. Hún leiddi flokkinn til verka í ríkisstjórn sem naut yfirgnæfandi fylgis flokksmanna og var mynduð um þær úrbætur í velferðarmálum sem lofað var í kosningabaráttunni 2007. 

Þegar efnahagskerfið hrundi brast heilsa Ingibjargar Sólrúnar á sama tíma. Hún sýndi ótrúlega elju og dugnað og var fyrr en varði á ný tekin við stjórnartaumum. Mikilvægasta verkefni fyrstu vikna eftir hrun var að berjast við þau einangrunaröfl í Sjálfstæðisflokknum sem vildu hafna samvinnu við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn, segja landið úr lögum við umheiminn og hlaupast frá ábyrgð á skuldbindingum sem stofnað hafði verið til í öðrum löndum. Í þessari baráttu var Ingibjörg Sólrún í fylkingarbrjósti og ég er þakklátur fyrir að hafa fengið að vinna við hlið hennar í þessum málum, þegar tryggð var samvinna okkar við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn og fundnar voru leiðir, í samvinnu við nágrannaríki okkar, til að takast á við þær skuldbindingar sem óvarkárir bankamenn höfðu dembt á þjóðina. 

Það er ógæfa þessarar þjóðar að verða fyrir tvöföldu höggi: Að um leið og efnahagshrunið varð skyldi heilsa Ingibjargar Sólrúnar bresta. Engan leiðtoga veit ég um sem hefði verið betri til að leiða þjóðina við þær erfiðu aðstæður, ef heilsufar og þrek hefði leyft. En eins og svo oft í lífinu verðum við af æðruleysi að sætta okkur við þær aðstæður sem okkur eru búnar. Það æðruleysi sýndi hún í dag, ásamt því hugrekki sem einkennt hefur allan hennar stjórnmálaferil. Við í flokknum þurfum að reyna að fylgja því fordæmi og vinna okkur saman úr þeirri stöðu sem upp er komin.
 

02. 03 2009 Undanfarnar vikur hefur allsherjarnefnd fjallað um hvernig hægt sé að útfæra greiðsluaðlögun á þann veg að hún geti tekið til veðlána. Í stjórnarfrumvarpi um greiðsluaðlögun er gert ráð fyrir bráðabirgðaákvæði sem heimilar að greiðsluaðlögun taki til veðlána ríkisbankanna og Íbúðalánasjóðs. Þessir aðilar eru hins vegar þeir lánveitendur sem mesta tillitssemi eru að sýna skuldurum í dag og því hætt við að sú breyting hafi litla þýðingu og brýnt að þetta úrræði taki til allra veðskulda. Þá var ekki útfært í frumvarpinu hvernig standa ætti að framkvæmd greiðsluaðlögunar íbúðalána. 

Nú eru loksins horfur á að það sé að takast að ná slíku frumvarpi fyrir þingið. Dóms- og kirkjumálaráðuneytið og réttarfarsnefnd hafa fallist á mikilvægi þess að slíkt almennt úrræði verði lögleitt og nýtt frumvarp þess efnis verður vonandi kynnt í ríkisstjórn á morgun eða í síðasta lagi á föstudag. 

Í þeim hugmyndum sem ég kynnti ráðuneytinu og réttarfarsnefnd eftir meðferð málsins í allsherjarnefnd fólst að greiðsluaðlögun íbúðalána yrði skapaður sérstakur lagarammi. Þannig væri hægt að búa til einfalt og skilvirkt úrræði til að gera fólki sem býr í hóflegu húsnæði en er orðið of skuldsett til að greiðslubyrði sé viðráðanleg tækifæri til að ljúka sínum málum án hefðbundinna nauðungarsölu og gjaldþrotaúrræða. Skilyrði þess að úrræðið eigi við er að húsnæði sé hóflegt og að viðkomandi sé tilbúinn að lúta ströngum skilyrðum um nokkurra ára skeið. 

Eftir eignabólu blasir við að laga þarf skuldsetningu að raunverulegri verðmætamyndun í samfélaginu. Eignabóla stafar af því að skuldsetningin er umfram það sem verðmætasköpunin stendur undir. Mikilvægt er að það verði mögulegt án fjöldagjaldþrota. 

Ávinningurinn af slíkri breytingu er mikill. Kröfuhafar halda þá greiðsluflæði fyrir hluta áhvílandi skulda í stað þess að þurfa að afskrifa þær að fullu og öllu og losna við gríðarlegan kostnað af yfirtöku fullnustueigna. Skuldarar halda samfélagslegri reisn sinni og forðast gjaldþrot. Það þýðir aftur að færri en ella detta inn í svarta atvinnustarfsemi í kjölfar gjaldþrots með öllum þeim alvarlegu félagslegu afleiðingum sem því fylgja. Ríkið heldur skatttekjum af skuldurum og dregur úr velferðarútgjöldum.
Mikilvægt er að búa svo um hnúta að greiðsluaðlögunarúrræðið sé skilvirkt og hafi þau áhrif að losa fólk undan byrðum sem það mun hvort eð er aldrei rísa undir. Á móti má úrræðið ekki verða svo auðvelt að menn muni sækjast eftir að draga úr greiðslugetu og koma sér í vandræði til að þvo af sér skuldir með auðveldum hætti. Þarna á milli er vandrataður meðalvegur. 

Helstu atriði í greiðsluaðlögunarferlinu þurfa því að vera eftirfarandi: 

Almennt verði gert ráð fyrir að greiðsluaðlögun vari í 3 ár. 

Skýrt sé að umsjónarmaður geti mælt fyrir um sölu eigna sem eru umfram eðlileg viðmið. Það er samfélagsleg krafa að þeir sem nýta sér þetta úrræði selji frá sér eignir sem eru umfram hóflegt heimilishald, svo sem fellihýsi eða sumarhús. Úrræðið á ekki að vera til að auðvelda fólki eignamyndun á kostnað kröfuhafa. 

Greiðsluáætlun taki mið af veðrými eignar og greiðslugetu. Ef eign er umfram hófleg viðmið yrði skuldara gert að minnka við sig. Hóflegt viðmið er einfalt í reynd: Umsjónarmaður þarf einungis að spyrja sig hvort líklegt sé að skuldari geti fengið aðra ódýrari íbúð sem henti fjölskyldustærð. Ef ekki, er eignin hófleg. 

Veðkröfur í íbúðarhúsnæði sem falli utan þess svigrúms sem greiðsluáætlun ætlar greiðslu húsnæðiskostnaðar haldi gildi sínu í veðröð. Ekki greiðist þá annað upp í þær á greiðsluaðlögunartíma en mögulega sem nemur því sem greiðist til annarra samningskrafna. 

Við lok greiðsluaðlögunartíma verði veðhæfni húsnæðis endurmetin, til að koma í veg fyrir að skuldari hagnist með óeðlilegum hætti á mögulegri verðhækkun húsnæðis á kostnað kröfuhafa. Þær kröfur sem engu að síður standi út af að loknu því endurmati sem miðist við 110% af verðmati verði þá felldar niður og þeim aflýst. Ef endurmatið leiðir til þess að áhvílandi veðskuldir hækka svo að skuldari ræður ekki við afborganir, fellur greiðsluaðlögun niður og hann þarf að leita annarra úrræða. 

Greiðsluaðlögun verði ekki háð samþykki lánardrottins. Hann geti hins vegar borið þær ákvarðanir umsjónarmanns sem liggja til grundvallar ákvörðun um greiðsluaðlögun undir dómara, þar með talið ákvarðanir umsjónarmanns um hvort eignir skuldir seldar, verðmat eigna o.s.frv. Það er grundvallaratriði í öllum nágrannalöndum okkar að greiðsluaðlögun feli í sér þvingaða nauðasamninga.

01. 02 2009 Í nýrri verkefnaskrá ríkisstjórnar Samfylkingar og Vinstri grænna eru tekin mikilvæg skref í átt til aðildar að Evrópusambandinu. Breytingar verða gerðar á stjórnarskrá sem gera kleift að breyta stjórnarskránni með sérstakri þjóðaratkvæðagreiðslu. Með því er aflétt þeirri hindrun sem stjórnarskrá setur í veg aðildarferlisins að óbreyttu, þar sem þörf er á samþykki tveggja þinga með kosningum á milli til að stjórnarskrá verði breytt. 

Þegar þessar breytingar verða gengnar í gegn mun unnt að breyta stjórnarskránni til samræmis við aðild að Evrópusambandinu í sömu þjóðaratkvæðagreiðslu og fara mun fram um aðildarsamninginn sjálfan. 

Hér er því stigið mjög mikilvægt skref til að tryggja að af aðild geti orðið fljótlega á næsta kjörtímabili, ef vilji ríkisstjórnar stendur til aðildar. 

Samfylkingin mun leggja höfuðáherslu á aðild að Evrópusambandinu í kosningabaráttu næstu mánaða, enda þar um ræða brýnasta hagsmunamál íslensks almennings jafnt í bráð og lengd.

23. 12 2008 Við höfum undanfarin fimm ár lagt höfuðáherslu á að afnema eftirlaunaforréttindin. Við höfum þurft samkomulag við aðra flokka til þess. Í gær fengum við þau að mestu afnumin og gott betur – við afnámum gamalt forréttindakerfi sem heimilaði töku eftirlauna samhliða fullri vinnu – þrátt fyrir andstöðu VG. 

Um áratugaskeið hafa stjórnmálamenn getað fengið starf hjá ríkinu eftir starfslok á Alþingi og fengið eftirlaun, samhliða nýju starfi. Þetta hefur leitt til eins ógeðfelldasta sérkennis á íslenskri stjórnsýslu: Óeðlilegs þrýstings á pólitískar ráðningar hjá hinu opinbera. Við afnámum þessar tvöföldu greiðslur frá hinu opinbera. VG lagðist gegn afnámi þessarar grunnforsendu pólitískrar spillingar og klíkukerfis. 

Við erum að afnema forréttindi fyrrverandi forsætisráðherra og hækka aldursmörk fyrir töku eftirlauna. Við höfum jafnað réttindaávinnslu milli þingmanna og ráðherra sem er mikilvægt og þetta allt saman lækkar lífeyrissjóðsskuldbindingar gagnvart ráðherrum um 60%. 

Við lækkuðum réttindaávinnslu þingmanna og ráðherra þannig að hún verður í samræmi við réttindaávinnslu í A-deild, að teknu tilliti til þeirra hærri iðgjalda sem þessi hópur greiðir. M.ö.o.: Að því leyti sem um forréttindi er að ræða greiða þingmenn og ráðherrar fyrir þau forréttindi sjálf. 

Það sem út af stendur er að stjórnarandstaðan vildi að við færum í A-deild opinberra starfsmanna. Meiri hluti allsherjarnefndar kallaði eftir frekari athugun á þessum þætti og fyllilega kemur til greina að færa þennan hóp undir A-deildina en sú skoðun og sú umræða á eftir að eiga sér stað. Það er hins vegar ekkert óumdeild lausn. Spyrja má: Eru það ekki forréttindi að við skömmtum okkur með aðild að A-deildinni örugg réttindi, óháð stöðu viðkomandi lífeyrissjóða, á meðan að almennir launamenn þurfa nú að sæta skerðingu vegna taps sjóðanna? Yrði örugglega sátt um slíkt? Er ekki nær að fella okkur þá inn í almenna kerfið?

Sjálfur tel ég eðlilegast að við nýtum það tækifæri sem nú er að skapast í niðursveiflunni til að jafna lífeyriskjör allra borgara og ná þjóðarsátt um gamalt baráttumál jafnaðarmanna.

Einn lífeyrissjóð fyrir alla landsmenn!

20. 08 2008

Hinn 6. ágúst birtist viðtal við mig í Markaðnum í Fréttablaðinu undir þessari yfirskrift. Efni viðtalsins fer hér á eftir, en það má sjá í heild á visir.is

Árni Páll Árnason, þingmaður Samfylkingarinnar, kveðst deila sumum þeim áhyggjum sem Illugi Gunnarsson og Bjarni Benediktsson, samþingmenn hans úr Sjálfstæðisflokki, hafa af þróun efnahagsmála hér. Hann segir ljóst að leita þurfi samstarfs við Evrópusambandið í gjaldmiðilsmálum.

16. 05 2008 Fyrir Alþingi liggur nú frumvarp til laga um sjúkratryggingar sem felur í sér breytingu á fyrirkomulagi greiðslna ríkisins fyrir heilbrigðisþjónustu. Höfuðáhersla verður lögð á að fjárveitingar ríkisins til veitenda heilbrigðisþjónustu verði tengdar þeirri þjónustu sem veitt er. 

Fagleg umgjörð rekstrar 

Nýja kerfið byggir á sænskri fyrirmynd. Markmið kerfisins er viðhalda hinu norræna þjónustukerfi, sem felst í að notendur heilbrigðisþjónustu eigi aðgang að heilbrigðisþjónustu sem veitt sé án tillits til efnahags. Í dag búa opinberar heilbrigðisstofnanir við óskilvirka fjárveitingaumgjörð, þar sem ekki er skýrt samhengi milli þeirra verka sem unnin eru og þeirra fjárveitinga sem ríkið veitir til starfseminnar. Þannig býður núverandi kerfi heim þeirri hættu að fjárlagaramminn stjórni þjónustustiginu, með hörmulegum afleiðingum fyrir þá sem þjónustunnar eiga að njóta. 

Í hinu nýja kerfi er gert ráð fyrir að allar fjárveitingar verði byggðar á samningum um tiltekna þjónustu og að komið verði á skipulegu verklagi við eftirlit með gæðum þeirrar þjónustu sem veitt er. Nú þegar eru í lögum víðtækar valdheimildir fyrir stjórnvöld til að semja um framkvæmd heilbrigðisþjónustu og er ekki gert ráð fyrir að þær verði auknar, en komið verði á faglegri umgjörð um beitingu þeirra. Nýju stofnuninni verður þannig gert að gæta að öryggishlutverki opinberra sjúkrahúsa og því að viðhalda faglegri þekkingu þar. Jafnframt verður hætt að semja við hagsmunasamtök veitenda heilbrigðisþjónustu á borð við félög lækna, eins og tíðkast hefur hingað til, og bannákvæði samkeppnislaga munu gilda um samstilltar aðgerðir veitenda þjónustunnar gagnvart ríkinu. 

Aukið jafnrétti 

Ýmsir hafa haft hátt á undanförnum mánuðum um að í breytingunum felist einkavæðing, markaðsvæðing, sala sjúklinga, sjúklingaskattar eða eitthvað þaðan af verra. Í umræðum á Alþingi kom fram að engin innistæða er fyrir gífuryrðum af þessum toga og sérstaka athygli vakti að Álfheiður Ingadóttir fór undan í flæmingi þegar gengið var á hana um að hún rökstyddi staðhæfingar sínar um að í frumvarpinu fælust sjúklingaskattar. Staðreynd málsins er nefnilega sú að engin breyting verður á greiðsluþátttöku sjúklinga með nýja frumvarpinu. 

Í frumvarpinu er þvert á móti að finna ákvæði sem tryggja betur en gert er í núgildandi lögum að aðgangur að heilbrigðisþjónustu eigi að vera án tillits til efnahags. Þá er sett í lög ákvæði sem beinlínis bannar veitendum þjónustu að krefja sjúkratryggða einstaklinga um frekara gjald en felst í almennri kostnaðarþátttöku skv. reglugerð. Þannig er beinlínis bannað með lögum að veitendur þjónustu bjóði notendum að borga sig fram fyrir í biðröð. Þá er girt fyrir að hér geti skapast bandarískt kerfi sem felur í sér endurgreiðslu að hluta á útlögðum kostnaði, sem myndi leiða til aukins kostnaðar og brjóta niður hið norræna þjónustukerfi sem við höfum byggt á. 

Betri velferðarþjónusta 

Markmið jafnaðarmanna er nú sem fyrr að tryggja bestu heilbrigðisþjónustu sem völ er á fyrir alla, án tillits til efnahags. Óskilvirkt fjárveitingakerfi dregur úr gæðum þjónustu og kostnaðaraðhaldi og eykur aðstöðumun milli einkarekinna þjónustuveitenda og ríkisrekinna, hinum ríkisreknu í óhag. Verst bitnar þetta á smáum opinberum rekstrareiningum úti um land. 
Við sjáum einnig að ný tegund samninga, á borð við Sóltúnssamninginn, hafa verið gerðir meira af kappi en forsjá af hálfu ríkisins og að ekkert skilgreint verklag er til sem gerir ríkinu kleift að koma fram af ábyrgum hætti í slíku samningssambandi eða hafa skilvirkt eftirlit með framkvæmd þjónustu. Markmiðið á að vera að fleiri geti veitt jafn góða þjónustu og Sóltún veitir í dag, en að jafnframt sé tryggt að greiðslur fyrir hana séu sanngjarnar og í samræmi við samninga. 
Fleiri og fleiri fyllast vonleysi þegar þeir upplifa biðlista og ágalla í opinberri heilbrigðisþjónustu. Við þær aðstæður er eðlilegt að fólk velti því fyrir sér hvort ekki sé réttlætanlegt að borga sig fram fyrir eða fara út fyrir kerfið með einhverjum hætti. Þess vegna skiptir svo miklu að okkur takist það ætlunarverk að bæta þjónustuna. Þjónustan á ekki að vera lágmarksþjónusta fyrir þá sem ekki eiga annars kost en að nýta sér hana. Ef svo fer munu hinir betur stæðu fljótt kveinka sér undan að borga til hennar. 
Þjónustan á að vera fullnægjandi þjónusta af hámarksgæðum sem allir nýta sér. Einungis þannig tryggjum við samfélagslega samstöðu um veitingu almennrar heilbrigðisþjónustu fyrir alla til lengri tíma litið. Það hefur verið verkefni jafnaðarmanna í heila öld – og verður áfram verkefni okkar næstu öldina.

01. 04 2008

Í umræðum um skýrslu forsætisráðherra um vistheimilið í Breiðavík 31. mars kom það í minn hlut að flytja ræðu fyrir hönd Samfylkingarinnar um skýrsluna. Ræðan fylgir hér á eftir:


Virðulegi forseti. Þegar umræðan um sögu Breiðavíkurheimilisins hófst á síðasta ári var það okkur öllum að sjálfsögðu mikið áfall og umræðan skók samfélagið. Ég vil taka undir með hv. síðasta ræðumanni, Kolbrúnu Halldórsdóttur, að þeir dugmiklu og eljusömu kvikmyndagerðarmenn sem höfðu fyrir því að grafa upp staðreyndir þessa máls og sátu yfir því verki árum saman að vinna þá heimildarmynd sem varð kveikjan að þessari umræðu eiga miklar þakkir og heiður skilið.

Ég vil líka í upphafi máls míns þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir hvernig hann hefur síðan haldið á þessu máli og fyrir þá nefndarskipan sem hlutast var til um í kjölfarið. Síðan tel ég fulla ástæðu til að þakka kærlega þeirri vel skipuðu nefnd sem hefur skilað mjög góðri skýrslu sem satt að segja ber höfundunum fagurt vitni og vísar veginn um það hvernig taka á á erfiðum málum af þeim toga sem við höfum nú þurft að takast á við. Það er nefnilega margt fleira en það sem sést við fyrstu sýn sem stingur í augun þegar horft er á þetta mál og eitt er það sem við getum örugglega flest viðurkennt þegar horft er til baka að flest höfðum við heyrt ávæning af því, orðspor, umtal í gegnum áratugina að ekki hefði allt verið með felldu í Breiðavík. Sú umræða komst hins vegar aldrei upp á yfirborð þjóðmálaumræðu í landinu. Það er mikið athugunar- og umhugsunarefni. Var það vegna þess að fórnarlömbin höfðu átt í erfiðleikum eftir veru sína þar, höfðu þurft að glíma við margháttaða erfiðleika í eigin lífi, höfðu sum leiðst út á afbrotabraut? Var það þess vegna? Vegna þess einfaldlega að fólkið sem hafði frá sögunni að segja var ekki sú tegund af fólki sem við leggjum í vana okkar að hlusta á? Var það þess vegna? Allt þetta þurfum við að hafa í huga. Við höfðum heyrt ávæning af þessu en hann hafði aldrei verið tekinn alvarlega.

Það er gríðarlega mikilvægt að þessi rannsókn hafi farið fram og það er gríðarlega mikilvægt líka með hvaða hætti nefndin sinnti verki sínu. Það er oft sagt að ekki eigi að róta í gömlum málum af þessum toga því að það geri bara illt verra en eins og frelsarinn sagði er það sannleikurinn sem gerir okkur frjálsa. Það er sannleikurinn einn sem gerir okkur kleift að horfast í augu við fortíðina og læra af henni og vísa veginn til framtíðar. 

Það er tvennt sem fólk óttast iðulega þegar mál af þessum toga eru rædd og reynt er að horfa til baka. Annars vegar að framburður þeirra sem um sárt eiga að binda sé óáreiðanlegur og ekki sé hægt að leggja hann til grundvallar og hins vegar að í reynd sé verið að nota þekkingu og viðmið dagsins í dag og setja mælistiku dagsins í dag á löngu liðna atburði.

Það er sérstakt hrósefni að nefndin vann rannsókn sína með þetta tvennt í huga og mætti þessum tveimur sjónarmiðum strax frá upphafi í öllum verkum sínum. 

Hún kallaði eftir sérfræðiáliti frá færustu sálfræðingum sem staðfestu að fullar forsendur væru til að leggja vitnisburðinn til grundvallar og hún vann eftir vandaðri lögfræðilegri aðferðafræði og sýndi fram á að ekki væri verið að brjóta lög dagsins í dag með þeirri framgöngu sem var á Breiðavíkurheimilinu heldur lög þess tíma. 

Að því leyti tel ég þessa niðurstöðu sérstaklega merka að hún færir okkur heim sanninn um það að hægt er að rannsaka löngu liðna atburði af þessum toga með fullri sanngirni og gæta hennar í hvívetna. Það er skýr niðurstaða nefndarinnar að réttur var brotinn á vistmönnum og að ekki var farið að lögum sem giltu á þeim tíma. 

En hvaða lærdóma getum við dregið af þeirri niðurstöðu? Því að eitt er að búa við góða og vel unna skýrslu og leysa vonandi úr þeirri óvissu sem verið hefur um þetta mál og fá öll kurl til grafar og annað er hvernig við nýtum þá þekkingu og hvaða lærdóma við drögum.

Í fyrsta lagi er rétt að benda á að hæstv. félagsmálaráðherra er með á leið inn í þingið aðgerðaráætlun í barnaverndarmálum sem ég held að sé afskaplega mikilvægt að þingið taki til vandlegrar umfjöllunar m.a. í ljósi þessarar skýrslu. Við verðum að búa svo um hnúta að við gerum allt sem við getum til að tryggja að atburðir af þessum toga endurtaki sig ekki. Við verðum að tryggja að eftirlit með þeim aðilum sem sinna meðferðarúrræðum á sviði barnaverndarmála sé skilvirkt og við þurfum að gæta þess að það sé vandað. Við þurfum að tryggja menntunarkröfur og hæfniskröfur til þeirra sem sinna verkefnum af þessum toga. Þar var mjög pottur brotinn í Breiðavík.

Við þurfum líka að hugsa um það að Breiðavíkurheimilið og þögnin um það veltir upp þeirri spurningu hvort þjóðfélagsleg staða þeirra sem þarna urðu fyrir ofbeldi hafi átt þátt í því að þessir hörmungaratburðir hafi átt sér stað. Það virðist vera svo að í einhverjum tilvikum hafi ákvarðanir um vistanir jafnvel verið teknar vegna þess að um var að ræða drengi sem voru ekki einu sinni vandræðadrengir - voru kannski nokkur baldnir - en bjuggu við erfiðar heimilisaðstæður, bjuggu kannski hjá einstæðri móður. Með öðrum orðum, þeir voru ekki sendir til Breiðavíkur vegna einhvers sem þeir höfðu gert heldur vegna þess að þeir voru úr ákveðnum þjóðfélagshópi. Það er mjög athugunarvert hvort það sé í reynd þannig að þessi hópur hafi ekki haft rödd og þess vegna hafi ekki til hans heyrst. Maður hlýtur þá líka að hugsa: Hverjir eru það í dag sem hafa kannski ekki þá rödd? Það er mikilvægt að barnaverndarstarf í landinu sé alltaf vakandi fyrir því hvar þeir hópar barna eru sem erfiðast eiga með að bera hönd fyrir höfuð sér. Við höfum heyrt á undanförnum missirum ýmsar vísbendingar um að ofbeldi af ýmsum toga kunni að hafa viðgengist í Heyrnleysingjaskólanum. Þar er auðvitað augljósasti hópurinn sem ekki getur komið fyrir sig orði. Við þurfum líka að hugleiða stöðu barna innflytjenda, hvernig er komið eftirliti með því að réttur þeirra sé tryggður í barnaverndarmálum og almennt í skólakerfi og annars staðar.

Það er mikilvægt að ríkisstjórnin hefur ákveðið að fela þessari ágætu nefnd frekari umfjöllun um þessi mál og að hún taki til athugunar allar þessar stofnanir. Hún hefur sýnt að hún hefur komið sér upp verklagi sem er skynsamlegt og málefnalegt og eðlilegt að hún fái að vinna áfram á þeim grundvelli.

Þá kemur að spurningunni um uppgjörið, spurningunni um það hvernig að öðru leyti verði skilið við þann hóp sem á um sárt að binda í þessu máli. Eins og hæstv. forsætisráðherra rakti áðan mun koma fyrir Alþingi frumvarp um greiðslu skaðabóta til fórnarlambanna. Það mun koma fram á síðari stigum og þá gefst okkur færi til að ræða það í þessum sal og fjalla um peningaþáttinn að því leyti en peningar bæta auðvitað ekki allt. 

Peningar bæta ekki upp fyrir glataðan tíma, samvistir við fjölskyldu og systkini. Peningar bæta ekki upp fyrir glötuð tækifæri og peningar bæta ekki líf sem hefur farið á annan veg en til stóð ella vegna þess að ekki var um að ræða að viðkomandi nyti menntunar eða væri í aðstöðu til að nýta sér þau tækifæri sem lífið annars hefði getað boðið honum upp á. Það sárasta við þessar aðstæður er að með því að líta í baksýnisspegilinn getum við aldrei að fullu bætt tjónið sem hver og einn einstaklingur hefur orðið fyrir. Sárast er auðvitað að vita til þess að sumir af þessum einstaklingum eru ekki meðal vor í dag að hluta til vegna erfiðleika sem þeir gengu í gegnum í kjölfar vistarinnar í Breiðavík.

Virðulegi forseti. Fórnarlömbin í þessu máli hafa oft kvartað um það að þeim finnist stjórnvöld og hið opinbera ekki axla með nægilega skýrum hætti ábyrgð á því sem gerðist í Breiðavík. Auðvitað er það ekki á okkar færi sem hér stöndum í dag eða ráðherra í núverandi ríkisstjórn Íslands að taka persónulega ábyrgð á því sem þarna gerðist en það er mikilvægt að við öxlum samt stjórnarfarslega ábyrgð á því sem gerðist. Það er ljóst að það er í reynd þríþætt vanræksla sem átti sér stað. Í fyrsta lagi voru ákvarðanir um vistun oft ekki teknar með þeim hætti sem lög kváðu þá um að ætti að hafa. Í annan stað brutu stjórnvöld rétt á fórnarlömbunum með þeim vistunarháttum sem þarna voru, allt frá því að láta ofbeldi viðgangast og niður í það að sinna ekki menntunarskyldum með fullnægjandi hætti. Að síðustu vanræktu stjórnvöld það eftirlit sem auðvitað átti að fara fram með starfseminni.

Það er ekki á okkar færi að taka persónulega ábyrgð á því sem þarna gerðist en það er á okkar færi að taka siðferðilega ábyrgð á því sem gerðist. Þó að, held ég, enginn í þessum sal í dag hafi setið á Alþingi á þessum tíma þurfum við auðvitað að axla þá siðferðilegu ábyrgð að forverar okkar í þessum sal sinntu ekki heldur því hlutverki sem þeim bar í eftirlitsskyldum í þessu máli. Því vil ég ljúka máli mínu með því að segja með skýrum hætti fyrir mína hönd og fyrir hönd Samfylkingarinnar að við biðjumst afsökunar, við biðjumst afsökunar og þó að það sé létt í hendi og hafi kannski ekki mikla þýðingu þá vil ég að sú afsökunarbeiðni komi skýrt fram úr þessum stól.

09. 02 2008

Nú áðan flutti ég ræðu á fundi Evrópusamtakanna í Noregi á ráðstefnu þeirra hér í Osló. Yfirskrift ráðstefnunnar var framtíð Evrópu næstu 50 árin og flutti Jonas Gahr Störe, utanríkisráðherra upphafsræðuna. Í ræðu minni fjallaði ég um framtíð Evrópu og áhrif okkar sem aðila að EES-samningnum á þá framtíð. Jafnframt fjallaði ég nokkuð um umræðu um evruna sem framtíðargjaldmiðil Íslands. Ræðan, sem flutt var á norsku, fylgir hér á eftir á íslensku:

Utanríkisráðherra, ágætu ráðstefnugestir.
 
Það er mér mikill heiður að fá tækifæri til þess að ávarpa ykkur hér á þessari ráðstefnu. 

Evrópa er í miklu og hröðu breytingaferli, sem ekki sér fyrir endann á. Og við erum orðin svo vön breyttu umhverfi að við tökum varla eftir breytingunum. Evrópa ársins 1987 – þegar ég byrjaði að skipta mér af pólitík – er allt önnur álfa en Evrópa dagsins í dag. Erlendar fjárfestingar, hreyfanleiki í atvinnuháttum, alþjóðleg fjármálaþjónusta, sameiginlegur vinnumarkaður – ekkert af þessu þekktist þá með sama hætti og nú. 

Hér í Noregi var samfélagsgerðin einnig öll einfaldari. Á þeim tíma voru til menn á Íslandi sem kölluðu Osló stærsta sveitaþorp í Evrópu – og voru þó Íslendingar ekki meiri heimsborgarar sjálfir en svo að bannað var að kaupa bjór á Íslandi og Grænmetisverslun ríkisins hafði einkarétt á innflutningi á kartöflum! Ef aðeins er litið á breytingarnar á Evrópusambandinu frá samþykkt Maastricht-sáttmálans 1993 er ljóst að þær eru gríðarlegar, samanborið við breytingarnar á sambandinu fjórtán árin þar á undan. 

Verður EES-samningurinn til eftir 50 ár? Ég útiloka það ekki, en ég held að í ljósi þeirra breytinga sem við höfum séð á undanförnum árum sé ótrúlegt að hann verði til í sömu mynd og nú er. Í mínum huga er mögulegt að hann þróist í tvær höfuðáttir, ef hann líður ekki undir lok. Annars vegar gæti hann í höfuðatriðum orðið samningur um þátttöku smáríkja í Evrópusamningnum, með þátttöku Liechtenstein, San Marínó, Andorra. Hinn möguleikinn er að hann verði frekar vettvangur jaðarríkja sem gætu átt erfitt ýmissa hluta vegna með fulla aðild að ESB, svo sem Úkraínu, Georgíu, Ísraels og jafnvel Tyrklands. Hvor leiðin sem yrði ofan á – eða jafnvel blanda þeirra beggja – þyrfti þó ekki að útiloka að samningurinn yrði áfram tæki fyrir aðild Íslands og Noregs að Evrópusamrunanum. 

En hvernig þróast Evrópusambandið? Evrópa er að sönnu pólitískt stórveldi og nýtur mikilla áhrifa á alþjóðavettvangi. Stækkunarferlið mun væntanlega leiða til þess að aðildarríki ESB verði allt að þrjátíu og fimm strax árið 2015. Lengi var óljóst hvort ESB þróaðist í átt til stórríkis eða yrði ríkjabandalag sjálfstæðra ríkja. Með ákvörðunum um stækkun og með mikilli fjölgun smáríkja í sambandinu er ljóst að draumsýnin um stórríkið hefur verið lögð á hilluna. Það þarf enda býsna mikið hugmyndaflug til að sjá fyrir sér sameinuð Bandaríki Evrópu innan fimmtíu ára sem telji bæði Króatíu og Serbíu, Albaníu, Tyrkland og Grikkland. 

Á efnahagssviðinu er Evrópa dvínandi veldi. Það er ekki fyrst og fremst að kenna hægum vexti í stærstu ríkjum Evrópu, heldur mun frekar mun örari vexti annara ríkja á borð við Indland og Kína. Hagvöxtur undanfarinna ára á Vesturlöndum hefur líka fremur stafað af greiðum aðgangi af ódýru lánsfjármagni en aukinni hagkvæmni í rekstri framleiðslufyrirtækja. Stór hluti lánsfjármagns á Vesturlöndum er komið frá Mið-Austurlöndum og Suð-Austur Asíu. Verðfall á hlutabréfamörkuðum undanfarið þýði að eignir á Vesturlöndum hafi rýrnað verulega á móti skuldum sem enn eru óbreyttar. Á sama tíma er hagvöxtur annars staðar í heiminum knúinn áfram af framleiðniaukningu í framleiðslugreinum. Þetta eru augljós merki þessi að hratt dregur saman á milli gömlu efnahagsveldanna og hinna nýju. 

Sem dæmi má nefna að Kína hefur undanfarin ár verið stærsti kaupandi bandarískra ríkisskuldabréfa og þannig fjármagnað í reynd stríðið í Írak, sem kínversk stjórnvöld mótmæla svo harðlega innan öryggisráðs SÞ. Fátt sýnir betur hið nýja misvægi pólitísks áhrifavalds og efnahagslegra burða. 

Þessu til viðbótar þarf að hafa í huga að aldurssamsetning Evrópu allrar er að breytast. Við verðum eldri og því fækkar stöðugt vinnandi höndum en þeim sem þurfa umönnun fyrir aldurs sakir fjölgar. Víðast í álfunni eru ekki til lífeyrissjóðir sem staðið geta undir greiðslum til lífeyrisþega til lengri tíma litið (þótt við Íslendingar höfum verið svo heppnir að slysast til að búa til söfnunarsjóði með þátttöku verkalýðshreyfingar og atvinnurekenda fyrir næstum þrjátíu árum, sem nú eiga meiri eignir en sem nemur árlegri þjóðarframleiðslu). 

Fyrir liggur að erlent vinnuafl mun þurfa að koma til í auknum mæli á næstu áratugum til að afla þeirra verðmæta sem tryggt geta áframhaldandi efnahagslega og félagslega velferð. En sú staðreynd kallar líka á félagslega og pólitíska togstreitu. Flest bendir til að eftir 50 ár verði fleiri íbúar Parísar og Lundúna múslimar en kristnir. Borgarar nýju aðildarríkjanna frá 2004 hafa nýtt sér nýfengið atvinnufrelsi af miklum krafti. Um aldir var sambúð ólíkra þjóða hlutskipti afmarkaðra landsvæða í Evrópu, einkanlega frá austanverðu Eystrasalti og suður um. Næstu fimmtíu árin verður sambúð ólíkra þjóða hins vegar daglegt viðfangsefni í hverri einustu borg á EES-svæðinu – frá Reykjavík til Riga og frá Bergen til Búkarest. Evrópusambandið markar leikreglur vinnumarkaðsmála og þar með rétt verkalýðshreyfingarinnar til að verja þau mannréttindi nýrra íbúa að þurfa ekki að þola lægri laun eða vinnuskilyrði en heildarkjarasamningar aðila vinnumarkaðarins kveða á um. Dómstóll ESB markar á þessu sviði einnig leikreglurnar, eins og í nýja Vaxholm-dómnum. 

Fleiri atriði mætti hér nefna. Umhverfis- og orkumál verða eitt stærsta viðfangsefni Evrópusamstarfsins á næstu áratugum og munu hafa lykiláhrif á starfsumhverfi fyrirtækja, lífsgæði almennings og möguleika Evrópuríkja á að vinna að lausnum á loftslagsvandanum á alþjóðavettvangi. Átök eru innan ESB um svigrúm aðildarríkjanna til að veita almannaþjónustu gagnvart ríkisstyrkjareglum sambandsins. Þessir þættir hafa lykiláhrif á möguleika stjórnvalda á Íslandi og í Noregi til að rækja skyldur sínar gagnvart eigin borgurum. 

Allt skapar þetta nýjar áskoranir fyrir öll ríki EES. Brýnasta samfélagslega verkefni næstu áratuga er að vinna gegn félagslegri einangrun og tryggja öllum þátttökurétt í samfélaginu. Efnahagsleg óvissa, minnkandi þjóðartekjur og rýrnandi kjör eldri borgara og millistétta, samfara sambúð við þjóðernisminnihluta, einkenndi aðdraganda mestu hörmunga síðustu aldar í álfunni. Flest bendir til að slíkar aðstæður bíði okkar á næstu áratugum og það skiptir okkur öllu máli hvernig okkur tekst að takast á við þær. 

Evrópusambandið var stofnað í lok styrjaldar til að binda hagsmuni aðildarríkjanna saman með þeim hætti að aldrei myndi aftur rofna friðurinn milli þeirra. Öryggi og innri stöðugleiki aðildarríkjanna verður augljóslega áfram eitt mikilvægasta verkefni Evrópusamrunans. Þess vegna þarf að flétta saman til frambúðar öfluga en sveigjanlega vinnumarkaðsstefnu, skynsamlega útlendingastefnu og skilvirka efnahagsstefnu. Fátt er mikilvægara í þessu samhengi en að aðildarríkjunum takist að efla samkeppnishæfni og endurnýjunarkraft atvinnulífsins. 

Mikilvægasta útflutningsafurð Evrópusambandsins sem ríkjaheildar verður áfram öryggi og stöðugleiki fyrir samstarfsríki á jaðri Evrópu. Reynsla síðustu ára bendir til vaxandi togstreitu milli Bandaríkjamanna og Evrópuríkja þegar kemur að forgangsröðun í öryggismálum, nú síðast í tilviki Afganistan. Bandaríkjamenn skynja Evrópubúa sem hikandi í að axla byrðar af sameiginlegu öryggi. Munu Bandaríkjamenn til lengdar axla skuldbindingar í þágu öryggis Evrópu ef sú tilfinning verður viðvarandi? Ég held að við eigum ekki að gera ráð fyrir því. Af þessum sökum er óhjákvæmilegt að gera ráð fyrir að mikilvægi ESB á sviði öryggismála aukist á næstu áratugum. 

Reynsla undanfarinna tveggja áratuga sýnir skynsemi stefnu Evrópusambandsins gagnvart nágrannaríkjum, sem náð hefur að breiða út pólitískan og efnahagslegan stöðugleika. Breytt heimsmynd viðskipta kallar á að sú stefna verði einnig flutt út til fjarlægari landa og sé samþætt virkri viðskiptastefnu Evrópu, sem tryggi EES-ríkjum aðgang að mörkuðum utan Evrópu samhliða því sem stutt sé við fríverslun, sjálfbæra þróun og heilbrigða viðskiptahætti á alþjóðavettvangi. 

------- 

Jafnt á Íslandi og í Noregi er rík sú hugsun að með því að standa utan við ESB, geti ríkin best varið brýna þjóðarhagsmuni. Sama hugsun liggur að baki tregðu Breta og Dana við fullri þátttöku í ESB. Ég hef stundum kallað þessa hugsun „dýrkun sérstöðunnar“, því hún gerir ráð fyrir að sérhagsmunir séu alltaf mikilvægari en sameiginlegir hagsmunir af sameiginlegum lausnum. Hún gerir líka ráð fyrir því að hver þjóð hafi alltaf einsleita hagsmuni. Og síðast en ekki síst gerir hún ráð fyrir að mikilvægustu hagsmunirnir séu óumbreytanlegir. Ekkert af þessu er hins vegar sjálfgefið. 

Samningsmarkmið Íslands og Noregs voru áþekk í samningaviðræðunum um EES. Fjórfrelsið var ásættanlegt, fríverslun skyldi gilda um öll svið vöru og þjónustu, en sjávarútvegur skyldi undanskilinn fjárfestingafrelsi. Jafnframt kæmi ekki til greina að veita EU veiðiheimildir gegn tollaívilnunum. Þessi markmið náðust í stórum dráttum hvað Noreg varðar og jafnvel enn betur fyrir Ísland. 

Sumir andstæðingar aðildar Íslands að ESB telja að í áhuga á aðild að ESB í dag felist áfellisdómur yfir þessum áherslum og EES-samningnum. Því er ég einlæglega ósammála. Ég er þeirrar skoðunar að samningsmarkmiðin í EES-samningnum hafi verið skynsamleg út frá hagsmunum og stöðu Íslands og Noregs á þeim tíma. Ég get jafnvel fallist á, að með sömu rökum hafi verið hægt að leggjast gegn aðild Noregs í þjóðaratkvæðagreiðslunni 1994. En ég held að þróun þátttöku ríkjanna í Evrópusamrunanum síðan þá geri endurmat á hagsmunamati ríkjanna óhjákvæmilegt. Ég held að mikilvægustu þjóðarhagsmunir Íslands séu ekki þeir sömu í dag og þeir voru þá. 

Í annan stað erum við orðin lifandi þátttakendur í Evrópusamstarfi. Þegar við stóðum utan Evrópusamstarfsins gátum við tekið nokkurs konar ljósmynd af Evrópusambandinu og mátað við okkar eigin samfélagsgerð og metið stöðu hvors ríkis um sig á þeim grunni. Það gerðum við 1992 og sáum hvað myndi breytast og hvernig við inngöngu í Evrópusamrunann. Það gerðuð þið líka þá og komust að sömu niðurstöðu. Árið 1994 tókuð þið aðra ljósmynd af Evrópusambandinu í heild og komust að þeirri niðurstöðu að ganga ekki lengra. 

En það er þýðingarlaust fyrir okkur að bera ljósmyndina frá 1992 við samfélag dagsins í dag. Við aðild að EES fóru samfélög okkar að þroskast og þróast – í sömu átt og ESB. Með nokkurri einföldun má segja að ljósmyndin hafi breyst í hreyfimynd. Ríki sem þegar er orðinn aðili að Evrópusamstarfinu getur aldrei framar með trúverðugum hætti tekið ljósmynd af Evrópusambandinu og borið saman við núllkost, þ.e. ástandið sem var fyrir 1992. Það ríki getur bara tekið hreyfimynd af Evrópusamstarfinu – og í tilviki Noregs og Íslands – verður að sætta sig við að eigið samfélag hreyfist samhliða á nákvæmlega sama hátt. Þess vegna er varðstaða um gamla grundvallarhagsmuni sem skilgreindir voru út frá öðrum samfélagsforsendum alltaf tvíbent. Evrópusamruninn breytir efnahagskerfinu og samfélagsgerðinni og skapar nýja hagsmuni.
-------

Núverandi ríkisstjórn Íslands hefur aðildarumsókn ekki á sinni stefnuskrá, en hefur lagt áherslu á að efla hagsmunagæslu Íslands innan EES og að efna til opinnar og fordómalausrar umræðu um Evrópumál. 

Ég er þeirrar skoðunar að sú opna og fordómalausa umræða, sem samstaða er um að efna til á Íslandi, hljóti að hafa áhrif á viðhorf sífellt stærri hluta þjóðarinnar. Ástæðan er einföld. Á meðan áhugamenn um aðild Noregs að ESB eiga erfitt með að vekja áhuga á því máli hér vegna góðs efnahagsástands, hefur óstöðugleiki og smæð íslensku krónunnar valdið almenningi og fyrirtækjum miklum búsifjum á undanförnum árum og torveldað hagstjórn. Erfiðleikar heimila og fyrirtækja við að búa við krónuna valda því að evran er það sem Íslendingar almennt séð sjá æskilegast við aðild að ESB. Aðstöðu íslenskra fyrirtækja í alþjóðlegri samkeppni á að þessu leyti líkja við að keppa í 100 metra hlaupi á Ólympíuleikum í gúmmístígvélum. 

Vægi íslensku krónunnar í viðskiptum hefur minnkað hratt. Skuldir heimilanna í erlendum gjaldmiðli jukust á síðasta ári og nema nú um 16% lána heimilanna. Nærri 70% lána til íslenskra fyrirtækja eru nú í erlendum gjaldmiðli og það hlutfall eykst stöðugt. Sífellt fleiri fyrirtæki gera nú upp í erlendum gjaldmiðli og sækjast eðlilega eftir að draga úr gjaldmiðilsáhættu sinni með því að bjóða launagreiðslur að hluta í evrum. 

Þessi þróun ýtir undir nýja tegund misskiptingar í íslensku samfélagi. Ef svo fer fram sem horfir er þess skammt að bíða að í reynd verði tvær stéttir í landinu. Annars vegar forréttindastéttin sem á þess kost að fá laun greidd í evrum og getur þá tekið lán án áhættu á miklu lægri vöxtum í evrum. Hins vegar verði óbreyttur almenningur, rétt eins og rúbluþjóðin í biðröðunum í Sovétríkjunum, sem þurfi að búa við ofurvexti hins örsmáa íslenska hagkerfis, sífellt óstöðugri krónu og bera áfram byrðarnar af fákeppnisfyrirkomulagi á öllum helstu mörkuðum. 

Þessi staða kallar auðvitað á endurmat á hagsmunum Íslands. Höfuðástæða aðildar Íslands að EES á sínum tíma var tollfríðindi fyrir fisk sem metin voru að verðmæti um tveggja milljarða íslenskra króna. Sem hlutfall af heildarútflutningstekjum var þessi upphæð 1.6% en 0,5% af vergri landsframleiðslu. Ef við skoðum hvað þessar hlutfallstölur þýða miðað við þjóðhagsreikning 2006, fáum við tölu milli 4 og 5 milljarða króna. Það er með öðrum orðum núvirt verðmæti þeirra hagsmuna sem mestu skipti fyrir okkur við aðild okkar að EES. Kostnaður heimila og fyrirtækja af íslensku krónunni er hins vegar í dag metinn á milli 50 og 100 milljarða króna á ári. Ekkert sýnir betur hversu gríðarlegir hagsmunir eru af því að fyrir íslensk fyrirtæki og heimili að fá stöðugan og viðskiptahæfan gjaldmiðil. Allir helstu stjórnmálaleiðtogar á Íslandi eru sammála um að evra verði ekki tekin upp sem lögeyrir á Íslandi án aðildar að Evrópusambandinu. Þess vegna mun spurningin um aðild verða áfram fyrirferðarmikil í umræðu á Íslandi. 

Íslenski rithöfundurinn Hallgrímur Helgason er ekki bara einn besti rithöfundur landsins – hann er líka einn besti samfélagsrýnir okkar. Fyrir nokkrum árum fjallaði hann um ofuráherslu Íslendinga á sérstöðu sína og líkti henni við að vilja bara keppa á smáþjóðaleikum með San Marínó og Andorra, en ekki Ólympíuleikum. Smáþjóðaleikar fælu einhvern veginn í sér að smáþjóðirnar væru svo smáar að þær treystu sér ekki í alvöru keppni og hefðu orðið knýjandi þörf til að komast á verðlaunapall. Þess vegna, sagði hann, hlyti að vera lógískt að keppa á slíkum leikum í tvístökki, lágstökki og sextíumetrahlaupi, en ekki þrístökki, hástökki eða hundraðmetrahlaupi. 

Það má halda því fram að Íslendingar og Norðmenn hafi búið sér til nokkurs konar smáþjóðaleika með því smáþjóðaEvrópusambandi sem felst í EES. EES er órjúfanlegur hluti Evrópusamrunans og þróast með sama hætti og ESB, en er ekki sjálfstæður, statískur fríverslunarsamningur, eins og sumir virðast halda. Það kann að veita Íslendingum og Norðmönnum einhvers konar öryggi ímyndaðs fullveldis og ósnertanleika að búa í þessu sérherbergi og gera okkur kleift að halda að við séum húsbóndar í okkar eigin húsi. En til lengri tíma kann það að reynast okkur dýrkeypt að hafa ekki til að bera metnað til þess að hafa raunveruleg áhrif á mikilvægustu álitamál í samfélögum okkar á næstu árum. 

Ríki, án umtalsverðra áhrifa á mikilvægustu úrlausnarefni samfélagsins, missir fljótt lýðræðislega fótfestu og legitimitet meðal borgaranna. Í Belgíu fara ríkin hver um sig með svo að segja allt ríkisvald. Það má velta því upp hvort erfið staða belgíska sambandsríkisins og áhugaleysi belgískra stjórnmálamanna á að halda því saman, stafi ekki einfaldlega af því að ríkið fer ekki með nein verkefni sem máli skipta í hugum borgaranna og hefur því ekki lengur neinn tilgang? 

Í þessu er höfuðvandi aðildar Íslands að EES-samningnum fólginn. EES-samningurinn er embættismannasamningur, rekinn á forsendum stjórnvalda Íslands og Noregs. Hann tryggir stjórnvöldum og þjóðkjörnum fulltrúum ekki sambærileg áhrif á þróun mála og í aðildarríkjum ESB. Þótt almenningur og fyrirtæki njóti réttinda á grundvelli samningsins, er hinni lýðræðislegu þátttöku mikil takmörk sett. 

Fyrir liggur að samkvæmt hinum nýja umbótasáttmála verður Evrópuþingið áhrifamest í löggjafarferli Evrópusambandsins. Jafnframt munu þjóðþing aðildarríkja ESB fá aukin áhrif á þróun Evrópusamrunans. Alþingi og Stórþingið munu hins vegar sitja eftir sem áhorfendur að þeirri þróun. Ég rakti hér áðan þær miklu samfélagsbreytingar sem við stöndum frammi fyrir um alla álfuna næstu hálfa öldina. Íslendingar og Norðmenn hafa oft gagnrýnt ESB fyrir þann skort á lýðræði sem lengi einkenndi sambandið. Sú gagnrýni hefur auðvitað komið úr hörðustu átt því innan EES-samningsins eru engin formleg lýðræðisleg áhrif á ákvarðanatöku. Það er hins vegar sérkennileg kaldhæðni að ákvörðun okkar um að halda okkur við smáþjóðaleika EES valdi því að þjóðkjörnir fulltrúar, fyrirtæki, verkalýðshreyfing og borgarar á Íslandi og Noregi fái nú ekki notið þeirrar lýðræðisþróunar sem orðið hefur í leikreglum á vettvangi ESB á síðustu árum. Erfitt er að finna betri dæmi um hversu óskynsamleg dýrkun sérstöðu ríkja umfram sameiginlega hagsmuni getur verið. 

Þátttaka í Evrópusamrunanum er fyrir mér alþjóðahyggja í sinni bestu mynd. Það er af því að með Evrópusamrunanum hefur náðst sátt um að samfélagsþróunin í aðildarríkjunum verði til fyrir lýðræðislega samræðu, en sé ekki knúin fram á forsendum fyrirtækja, stjórnvalda eða sérhagsmunahópa. Hvert ríki, hvert sveitarfélag, hver einstaklingur, hvert verkalýðsfélag, hvert fyrirtæki tekur þátt á sínum forsendum eftir almennum, sanngjörnum leikreglum. Þetta eru nokkurs konar Ólympíuleikar þar sem keppnisgreinarnar eru ólíkar, jafnt frelsi í fjármagnshreyfingum, félagslegt réttlæti, frjáls þjónustuviðskipti og umhverfismál. Á þessum Ólympíuleikum eigum við að hafa þor til að keppa og tryggja þannig borgurum okkar áhrif á samfélagsþróun okkar næstu áratugina.

02. 02 2008

Nýverið hélt ég ræðu um ofangreint efni á ráðstefnu Landbúnaðarháskólans á Hvanneyri. Ráðstefnan var hluti af fundaröð utanríkisráðuneytisins og háskólasamfélagsins um stöðu og hlutverk Íslands í alþjóðasamfélaginu, meðal annars í ljósi framboðs Íslands til öryggisráðsins. Ræðan fer hér á eftir í heild.

Háskólarektor, frummælendur, ágæta háskólasamfélag!

Ég vil byrja á því að færa ykkur öllum kveðjur frá utanríkisráðherra, Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur, sem forfallaðist og átti þess því miður ekki kost að koma hingað á þennan fund. Það er mér hins vegar mikill heiður að fá að hlaupa hér í skarð hennar og flytja opnunarávarp þessarar ráðstefnu.

Sú samræða sem hafin hefur verið um utanríkismál í samvinnu háskólasamfélagsins og utanríkisráðuneytisins markar vissulega tímamót. Eitt er það að ekki er fundað í einum háskóla á Melunum í Reykjavík. Þær ánægjulegu breytingar hafa orðið að háskóla er að finna víða um land og þeir glíma við ólík verkefni sem tengjast lífi okkar með fjölbreyttum hætti.

Það er líka tímanna tákn að utanríkismál séu umfjöllunarefni með þessum hætti. Fram til þess að utanríkisviðskiptamál færðust til utanríkisráðuneytisins 1987 voru verkefni ráðuneytisins einkanlega á sviði hefðbundins sendiráðsreksturs og varnar- og öryggismála. Nú byggir íslenskt efnahagslíf á fjölþættu neti milliríkjasamninga, sem eru nauðsynleg stoð framsæknum fyrirtækjum. Fríverslunarsamningar, tvísköttunarsamningar og loftferðasamningar skapa grunn undir markaðsaðgang okkar í öðrum löndum. Mestu skiptir EES-samningurinn sem tryggir markaðsaðgang að mikilvægasta viðskiptasvæði okkar, Evrópu. Viðhald og framþróun þessara samninga er eitt allra mikilvægasta verkefni utanríkisþjónustunnar í dag. Utanríkisráðherra hefur sagt að nú séu heimsmál heimamál og heimamál heimsmál. Það er bæði satt og rétt. Aðgerðir okkar á heimavelli hafa áhrif út fyrir landsteinana, um leið og staða mála á alþjóðavettvangi hefur bein áhrif á efnahag okkar og lífskjör.

Í dag er efnt til umræðu um hlutverk og verkefni Íslands í baráttunni gegn matvælaskorti, þurrkum og loftslagsbreytingum. Ástæðan er augljós: Hlýnun andrúmsloftsins getur kallað yfir okkur veðrabreytingar sem valda óbætanlegu tjóni. Eyjar kunna að sökkva og flóðum fjölga á strandsvæðum, akrar þorna og gróður hopa. Og afleiðingarnar geta líka haft mikil áhrif á vistkerfið við Ísland, komi til þess eins og sumir vísindamenn spá, að bráðnun jökla á norðurhveli jarðar þrýsti Golfstraumnum sunnar og þar með suður fyrir hið íslenska hafsvæði. Slíkt myndi líklega þýða endalok íslensks landbúnaðar í núverandi mynd. Í hnattvæddum heimi er líka ljóst að aukinn flóttamannastraumur vegna þverrandi lífskjara mun snerta okkur eins og önnur velstæð ríki.

Saga okkar leggur okkur auðvitað skyldur á herðar. Við nutum lengi sérstakra kjara og aðstoðar sem fátækt ríki og vorum lengi lítt aflögufær. Við höfum byggt efnahag okkar á matvælaframleiðslu allt fram á síðustu ár. Ríkisstjórnin hefur samþykkt áform um verulega aukin framlög til þróunaraðstoðar á næstu árum og af hálfu utanríkisráðherra hefur verið unnið að nýrri stefnumótun í þróunarsamvinnu. Við þurfum líka að marka okkur þá stöðu með þjóða heims að málflutningur okkar á alþjóðavettvangi, viðskiptastefna okkar og stefna í þróunarsamvinnu falli allar í eina átt.

Það eru engar einfaldar lausnir við loftslagsvandanum. Eitt besta dæmið er sú staðreynd að tilraunir til að draga úr útblæstri bíla með vinnslu lífræns eldsneytis úr maís og sykurrey kunna að hafa ýtt undir eyðingu regnskóganna - og þannig aukið með öðrum hætti á loftslagsvandann. Bandaríkjamenn nota meiri maís til etanólframleiðslu en til útflutnings og niðurgreiðslur til slíkrar framleiðslu eru einn þáttur í hækkandi matvælaverði. Hátt matvælaverð á heimsmarkaði nú er einstakt í ljósi þess að birgðastaða í matvælaframleiðslu er nú betri en nokkurn tíma fyrr – uppskera var meiri á síðasta ári en árið á undan – sem var líka metár. Aukin eftirspurn eftir kjöti í ríkjum á borð við Kína og Indland hefur einnig haft áhrif til hækkunar á matvælaverði á heimsmarkaði. Þessi þróun vekur einnig spurningar um viðbrögð okkar í skipulagi matvælaframleiðslu.

Við þurfum því að nálgast verkefni okkar af ákveðinni auðmýkt og raunsæi og byrja á að horfa til þeirra atriða sem er sannanlega á okkar færi að breyta. Það eru að mínu viti þessi helst:

Við eigum að leggja kapp á að miðla af sérþekkingu okkar í sjálfbærri nýtingu auðlinda. Með farsælu starfi jarðhita- og sjávarútvegsdeilda Háskóla Sameinuðu þjóðanna hér á landi höfum við stuðlað að uppbyggingu þekkingar á þessum þáttum víða um heim. Nýhafinn er rekstur landgræðsluskóla, sem við stefnum að því að verði þriðja íslenska stoðin undir starfi Háskóla Sameinuðu þjóðanna hér á landi, sem við fáum að heyra meira af frá Ingu Svölu Jónsdóttur hér síðar í dag.

Við eigum samhliða þessu að leita samstarfs við íslensk fyrirtæki um þátttöku þeirra í þróunarsamvinnuverkefnum. Það er mikilvægt að draga vel rekin íslensk fyrirtæki með í verkefni til að stuðla að uppbyggingu í þróunarríkjunum. Þótt einstök fyrirtæki hafi í gegnum söguna og allt fram á síðustu ár arðrænt fátækt fólk víða um heim, byggjum við Norðurlandabúar á langri hefð trausts sambands ábyrgra fyrirtækja og metnaðarfullrar verkalýðshreyfingar. Þá fyrirmynd er full ástæða til að flytja út.

Við eigum að styðja við framþróun á alþjóðamarkaði með landbúnaðarvörur og aukið frelsi í milliríkjaviðskiptum með landbúnaðarvörur. Þannig þjónum við jafnt okkar eigin hagsmunum og hagsmunum þróunarríkjanna. Ef marka má tölur Alþjóðabankans búa þrír milljarðar manna í sveitum í þróunarlöndunum og af þeim hafa tveir og hálfur milljarður lífsviðurværi af landbúnaði. Þrír af hverjum fjórum þessara þriggja milljarða manna eru í hópi fátækasta fólks í heimi. Það liggur í augum uppi að auknir möguleikar þróunarríkja til arðbærrar matvælaframleiðslu eru besta þróunaraðstoð sem hægt er að veita. Talið er að fjöldi fátækra í Afríku sunnan Sahara geti minnkað úr 47% af mannafla í 31% árið 2015 vegna aukinna tekna af matvælaframleiðslu. Sum lönd hafa hætt landbúnaðarframleiðslu til útflutnings því verð hefur ekki staðið undir kostnaði og fjárfesting í áveitum og öðrum aðgerðum til stuðnings landbúnaði hefur ekki staðið undir sér. Það kann nú að breytast og hækkun matvælaverðs á heimsmarkaði felur í sér mikil tækifæri fyrir þróunarríkin og fyrir dýra hágæðavöru. Við höfum áratugum saman krafist fríverslunar með sjávarafurðir í milliríkjasamningum en lagt á það áherslu að halda íslenskum markaði frá alþjóðamarkaði með landbúnaðarvörur. Þessi tvískinnungur stendur okkur fyrir þrifum. Við vitum að framundan er enn frekari alþjóðavæðing matvælamarkaðarins, samhliða því sem sérhæfing mun aukast og eftirspurn vaxa eftir vörutegundum af ólíkum gæðum og þannig á ólíku verði. Í þeirri þróun felast gríðarleg tækifæri fyrir íslenska landbúnaðarframleiðslu. Núverandi viðskiptahindranir skaða útflutningsmöguleika og vöruþróun íslenskra framleiðenda og draga úr skilvirkni í landbúnaðarkerfinu. Við eigum að stefna að því að skapa nýja þjóðarsátt um útrás íslensks landbúnaðar sem byggir á skilvirku styrkjakerfi við innlenda framleiðslu og afnámi hindrana á markaðsaðgangi milli landa.

Ágætu tilheyrendur. Velsæld undanfarinna ára hefur breytt stöðu Íslands á alþjóðavettvangi og heldur áfram að móta sjálfsmynd okkar á hverjum degi. Við höfum átt einstæða vegferð frá örbirgð til auðlegðar á rétt um 60 árum. Þeim árangri höfum við náð með almennum lýðréttindum – og sérstaklega efldum réttindum kvenna og barna – markaðshagkerfi og öflugu velferðar- og menntakerfi. Við höfum lagt okkur eftir því að bæta sífellt sjálfbæra nýtinga auðlinda okkar og við höfum jafnframt stigið stór skref í umhverfisvernd á síðustu áratugum. Á öllum þessum sviðum finnst okkur auðvitað margt ógert hér innanlands – en árangur síðustu 60 ára er gríðarlegur í hnattrænum samanburði. Erindi okkar í alþjóðlegum samstarfi er að byggja á þessari reynslu, miðla af henni og styðja við sjálfbæra þróun um allan heim, með sjálfstraust og sanngirni að leiðarljósi.

Flutt á Hvanneyri, 15. janúar 2008.

24. 10 2007

13. 05 2007

Ég náði kjöri sem alþingismaður og þakka ykkur öllum ómetanlegan stuðning og hjálp á þessari vegferð. Hún hefur á köflum verið ströng, enda hart að okkur sótt. Samfylkingin náði góðum árangri og þjóðin sýndi að hún ætlar flokknum að vera burðarflokkur í íslenskum stjórnmálum. Fyrir það ber að þakka af heilum hug.
Bestu kveðjur,
Árni Páll Árnason

11. 05 2007 Á laugardag kjósum við um nýja framtíð og nýjar hugmyndir. Það er aðeins eitt stjórnmálaafl sem vill breytingar og framfarasókn með hagsmuni fjöldans en ekki fámennra forréttindahópa í öndvegi. Ég legg áherslu á þrjár lykilástæður fyrir því að kjósa Samfylkinguna:

1. Þú getur kosið ferskan andblæ í stað doða og hugmyndaleysis núverandi ríkisstjórnar. Við munum leggja höfuðáherslu á efnahagslegan stöðugleika, lækkandi vexti og verðbólgu og búa þannig í haginn fyrir fjölbreytt og þróttmikið atvinnulíf. Við viljum leggja niður samræmd próf, auka faglegt sjálfstæði skóla, draga úr miðstýringu og auka valfrelsi nemenda. Við munum hefja það verk að bæta úr vanrækslusyndum ríkisstjórnarinnar á sviði velferðarmála og binda enda á hreppaflutninga og biðlistavæðingu velferðarþjónustunnar.
2. Þú getur kosið flokk sem ætlar Íslandi sess meðal grannþjóða, en ekki sæti hornreku eða hlutskipti taglhnýtings. Við viljum aðild að Evrópusambandinu og upptöku evru til hagsbóta fyrir almenning og smærri fyrirtæki. Síðast en ekki síst viljum við afturköllun stuðnings Íslands við Íraksstríðið.
3. Þú getur veitt brautargengi nýrri kynslóð jafnaðarmanna sem er við þröskuld Alþingis. Guðmundur Steingrímsson félagi minn situr í 5. sæti Samfylkingarinnar í Kraganum og á nú góða möguleika á þingsæti. Kristrún Heimisdóttir, Róbert Marshall og Guðný Hrund Karlsdóttir eru ásamt okkur að banka á dyrnar. Margrét Kristín Helgadóttir, Reynir Harðarson og Helga Vala Helgadóttir eru skammt undan. Atkvæði greitt Samfylkingunni hvar sem er á landinu nýtist okkur öllum til sóknar inn á þing.

Við erum fús til verka. Þitt er valið.

Með kveðju,
Árni Páll Árnason

23. 04 2007 Ég var að koma af góðum fundi eldri borgara í Mosfellsbæ með frambjóðendum úr öllum flokkum.

Það sem einkennir málflutning Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks er að báðir flokkarnir eru nú á harðahlaupum undan verkum sínum í ríkisstjórn. Þeir koma og lofa endurmati á skerðingum vegna atvinnutekna eða lífeyrisgreiðslna, sem þeir lofuðu í síðustu kosningum. Samt lofuðu þeir því í stjórnarsáttmálanum.

Og þegar Katrín Júlíusdóttir minnti Ragnheiði Ríkharðsdóttur á að ríkisstjórnarflokkarnir hefðu fellt tillögu stjórnarandstöðunnar til úrbóta í þessu efni á þingi í haust sagðist Ragnheiður nú bara vera að tjá sína eigin skoðun. Þrátt fyrir mannval úr röðum ríkisstjórnarflokkanna á fundinum - þarna voru þær Ragnheiður Elín Árnadóttir og Siv Friðleifsdóttir - gat enginn stjórnarsinni útskýrt af hverju tillögur stjórnarandstöðunnar voru felldar í haust en áþekkum úrlausnum nú lofað af stjórnarflokkunum.

Í ræðu minni minnti ég á að þegar jafnaðarmenn hófu uppbyggingu velferðarkerfisins í stjórn hinna vinnandi stétta hafi markmiðið verið að binda enda á hreppaflutninga og aðrar ómennskar aðgerðir gagnvart fátæku fólki.

Það er nöpur staðreynd að ríkisstjórnarflokkarnir hafa endurvakið hreppaflutninga sem meginreglu í velferðarþjónustu við aldraða. Aldraðir Mosfellingar í brýnni þörf fyrir hjúkrunarrými mega sæta því að vera fluttir nauðungarflutningum í Stykkishólm eða Vík, því enga vist er að fá í heimabyggð. 1000 manns búa í nauðungarsambúð með ókunnugu fólki á hjúkrunarheimilum.

Þetta er óbrotgjarn minnisvarði um afrek Sjálfstæðisflokksins og Framsóknarflokksins í velferðarmálum, eftir einstakt hagvaxtarskeið. Nú koma ríkisstjórnarflokkarnir aftur - eins og samviskulausir síbrotamenn - og lofa því sama og síðast og þarsíðast. Mér finnst nú hins vegar komið að reikningsskilum.

-áp

16. 04 2007 Landsfundur Samfylkingarinnar um helgina var glæsileg samkoma. Umgjörð og skipulag var allt til fyrirmyndar. Aukafundir í tengslum við landsfundinn voru áhugaverðir og starf í vinnuhópum gott. Setningarathöfnin var sérstaklega glæsileg og ræður Helle Thorning-Schmidt og Monu Sahlin voru góðar. Hápunktur landsfundarins í mínum huga var hins vegar lokaávarp Ingibjargar Sólrúnar. Þar talaði hún um að flokkurinn væri nú fullburða jafnaðarmannaflokkur og brýndi flokksmenn alla til sóknar fyrir lokahnykk kosningabaráttunnar. Hún færði þau rök fyrir því að flokksmenn hefðu sýnt þann styrk að mæta vel á landsfundinn þrátt fyrir andbyr undanfarinna vikna.
Ég get tekið undir það að helsta undrunarefni mitt var hin mikla aðsókn sem var að fundinum. Það var ofar öllum vonum að fá hátt í tvö þúsund manns við setningarathöfnina. Hitt fannst mér ótrúlegra að aldrei skyldu fara undir 200-300 manns í salnum á laugardeginum og að þegar mest var skyldi vera í kringum þúsundið í húsinu.
Það var hins vegar viðbúið að hælbítar íhaldsins myndu reyna að kasta rýrð á landsfundinn. Fjörugar umræður hafa risið í bloggheimum um fundarsóknina eftir að myndin hér til hliðar af okkur Ingibjörgu Sólrúnu birtist á mbl.is og hafa sumir efast um fundarsókn í ljósi myndarinnar. Áhyggjufullum til hugarhægðar skal upplýst að við sitjum þarna við aftasta borðið í salnum og klukkan er um 9.35 á laugardagsmorgni. Á dagskrá var skýrsla gjaldkera og samþykkt reikninga. Tímasetningin og þokki umræðuefnisins útskýra væntanlega hvers vegna ekki er þröng á þingi.

14. 04 2007 Landsfundur Samfylkingarinnar stendur nú yfir í Egilshöll. Hátt í tvö þúsund manns mættu þar við setningarathöfnina í gær. Fremst meðal jafninga var náttúrulega Ingibjörg Sólrún. Sú staðreynd að leiðtogar sænskra og danskra jafnaðarmanna Mona Sahlin og Helle Thorning-Schmidt mæti til Landsfundarins segir meira en mörg orð um hlutverk Samfylkingarinnar sem burðarflokkur jafnaðarstefnunnar á Íslandi. Þær stöllur skynja þörf þess að jafnaðarmenn fái lykilhlutverk í íslensku samfélagi til að snúa við sérhagsmunahyggju Sjálfstæðisflokksins. Til þess duga ekki skoðanaglaðir upphlaupsflokkar. Til þess verks þarf jafnaðarmannaflokk sem getur sett fram trúverðugar lausnir.

10. 04 2007 Í morgun var ég gestur Jóhanns Haukssonar í Morgunhananum á Útvarpi Sögu. Einfalt er að hlusta á viðtalið á vefsíðu Morgunhanans. 

Í viðtalinu lagði ég áherslu á að hryggjarstykkið í ríkisstjórn án Sjálfstæðisflokks hlyti að vera Samfylkingin. Jóhann hafði mikinn áhuga á nýlegum útleggingum felulitafræðinga Sjálfstæðisflokksins - Hannesar Hólmsteins og Illuga Gunnarssonar - þess efnis að Sjálfstæðisflokkurinn væri í reynd bara ósköp notalegur jafnaðarmannaflokkur.

Ég lagði áherslu á að þetta væri frekar ósvífin tilraun til að setja stefnu Sjálfstæðisflokknum fram undir fölsku flaggi. Nýjustu loforð Sjálfstæðismanna um frekari skattalækkanir á sama tíma og ekki er hægt vegna fjárskorts að bjóða upp á lágmarks velferðarþjónustu sýni þvert á móti einbeittan brotavilja íhaldsins í þá átt að grafa undan samfélagslegri samstöðu um fjármögnun velferðarþjónustunnar og brjóta þannig undan samstöðu um velferðarkerfi fyrir alla, óháð efnahag.

-áp

08. 04 2007

Píslarsagan - Jóhannesarguðspjall, 18. 1-27.
Í píslarsögunni greinir frá atburðum einnar viku. Hún hefst með innreið Jesú í Jerúsalem þegar mannfjöldinn fagnar komu hans. Og áður en henni er lokið fagnar múgurinn krossfestingu Krists. Breyskleiki mannsins verður aldrei skýrari en í þessari mótsögn. Sömu ættar er afneitun Símonar Péturs, þegar hann getur ekki gengist við samfylgd sinni við Jesú og afneitar honum í þrígang.

Úr mannkynssögunni þekkjum við mýmörg dæmi um að illa upplýstur múgur taki svari hins illa. Sem lýðræðisþjóð þekkjum við hins vegar fleiri dæmi þess að fjöldinn taki ákvarðanir sem sómi  er að. Eitt dæmi um slíkt er glæsileg atkvæðagreiðsla að lokinni málefnalegri umfjöllun hér í Hafnarfirði um síðustu helgi. En hvað er það sem skilum á milli hins óupplýsta múgs og hins upplýsta fjölda? Það er fyrst og síðast upplýsingin og skoðanafrelsið og umgjörð skoðanaskipta. Ef vel er að staðið verður niðurstaðan góð. Ef umgjörðin er skökk, fólk ekki virt skoðana sinna og það rekið eins og fé í rétt verður niðurstaðan vond.

Öll vitum við að það er freistandi að segja að segja það sem fleiri segja – synda með straumnum. Þess vegna getur raunverulegt lýðræði og lýðfrelsi aldrei þrifist nema fólki sé gert kleift að vera á öndverðum meiði. Það þarf að vera ásættanlegt - jafnvel beinlínis æskilegt - að halda fram ólíkum skoðunum, svo fremi þær meiði ekki meðbræður okkar eða systur. Þess vegna skiptir svo miklu að fólk geti tjáð hug sinn allan og skoðanir sínar í jafnt í daglegu lífi og í þjóðmálaumræðu án þess að hljóta að launum aðfinnslur, útásetningar eða háðsglósur frá handhöfum framkvæmdavaldsins. Því ef þeir falla í þá freistni ógnum við öllu gangverki samfélagsins. Þá skapast umgjörð ótta sem heldur fólki frá því að standa með sjálfu sér.

Kristur er táknmynd um andstöðuna við múghugsunina. Hann kallar söfnuð sinn til vitnis um að boðskap hans er ekki hagað eftir því sem vindurinn blæs og þorir þannig að standa við skoðanir sínar öfugt við Símon Pétur. Hann talar óhræddur í sama tóni við handhafa valdsins, æðstaprestinn, og við almúgamenn. Þá fyrirmynd eigum við að leitast við hafa í heiðri.

Að stofni til hugvekja flutt í Hafnarfjarðarkirkju á föstudaginn langa.