Um greiðsluaðlögun íbúðalána
Nú eru loksins horfur á að það sé að takast að ná slíku frumvarpi fyrir þingið. Dóms- og kirkjumálaráðuneytið og réttarfarsnefnd hafa fallist á mikilvægi þess að slíkt almennt úrræði verði lögleitt og nýtt frumvarp þess efnis verður vonandi kynnt í ríkisstjórn á morgun eða í síðasta lagi á föstudag.
Í þeim hugmyndum sem ég kynnti ráðuneytinu og réttarfarsnefnd eftir meðferð málsins í allsherjarnefnd fólst að greiðsluaðlögun íbúðalána yrði skapaður sérstakur lagarammi. Þannig væri hægt að búa til einfalt og skilvirkt úrræði til að gera fólki sem býr í hóflegu húsnæði en er orðið of skuldsett til að greiðslubyrði sé viðráðanleg tækifæri til að ljúka sínum málum án hefðbundinna nauðungarsölu og gjaldþrotaúrræða. Skilyrði þess að úrræðið eigi við er að húsnæði sé hóflegt og að viðkomandi sé tilbúinn að lúta ströngum skilyrðum um nokkurra ára skeið.
Eftir eignabólu blasir við að laga þarf skuldsetningu að raunverulegri verðmætamyndun í samfélaginu. Eignabóla stafar af því að skuldsetningin er umfram það sem verðmætasköpunin stendur undir. Mikilvægt er að það verði mögulegt án fjöldagjaldþrota.
Ávinningurinn af slíkri breytingu er mikill. Kröfuhafar halda þá greiðsluflæði fyrir hluta áhvílandi skulda í stað þess að þurfa að afskrifa þær að fullu og öllu og losna við gríðarlegan kostnað af yfirtöku fullnustueigna. Skuldarar halda samfélagslegri reisn sinni og forðast gjaldþrot. Það þýðir aftur að færri en ella detta inn í svarta atvinnustarfsemi í kjölfar gjaldþrots með öllum þeim alvarlegu félagslegu afleiðingum sem því fylgja. Ríkið heldur skatttekjum af skuldurum og dregur úr velferðarútgjöldum.
Mikilvægt er að búa svo um hnúta að greiðsluaðlögunarúrræðið sé skilvirkt og hafi þau áhrif að losa fólk undan byrðum sem það mun hvort eð er aldrei rísa undir. Á móti má úrræðið ekki verða svo auðvelt að menn muni sækjast eftir að draga úr greiðslugetu og koma sér í vandræði til að þvo af sér skuldir með auðveldum hætti. Þarna á milli er vandrataður meðalvegur.
Helstu atriði í greiðsluaðlögunarferlinu þurfa því að vera eftirfarandi:
Almennt verði gert ráð fyrir að greiðsluaðlögun vari í 3 ár.
Skýrt sé að umsjónarmaður geti mælt fyrir um sölu eigna sem eru umfram eðlileg viðmið. Það er samfélagsleg krafa að þeir sem nýta sér þetta úrræði selji frá sér eignir sem eru umfram hóflegt heimilishald, svo sem fellihýsi eða sumarhús. Úrræðið á ekki að vera til að auðvelda fólki eignamyndun á kostnað kröfuhafa.
Greiðsluáætlun taki mið af veðrými eignar og greiðslugetu. Ef eign er umfram hófleg viðmið yrði skuldara gert að minnka við sig. Hóflegt viðmið er einfalt í reynd: Umsjónarmaður þarf einungis að spyrja sig hvort líklegt sé að skuldari geti fengið aðra ódýrari íbúð sem henti fjölskyldustærð. Ef ekki, er eignin hófleg.
Veðkröfur í íbúðarhúsnæði sem falli utan þess svigrúms sem greiðsluáætlun ætlar greiðslu húsnæðiskostnaðar haldi gildi sínu í veðröð. Ekki greiðist þá annað upp í þær á greiðsluaðlögunartíma en mögulega sem nemur því sem greiðist til annarra samningskrafna.
Við lok greiðsluaðlögunartíma verði veðhæfni húsnæðis endurmetin, til að koma í veg fyrir að skuldari hagnist með óeðlilegum hætti á mögulegri verðhækkun húsnæðis á kostnað kröfuhafa. Þær kröfur sem engu að síður standi út af að loknu því endurmati sem miðist við 110% af verðmati verði þá felldar niður og þeim aflýst. Ef endurmatið leiðir til þess að áhvílandi veðskuldir hækka svo að skuldari ræður ekki við afborganir, fellur greiðsluaðlögun niður og hann þarf að leita annarra úrræða.
Greiðsluaðlögun verði ekki háð samþykki lánardrottins. Hann geti hins vegar borið þær ákvarðanir umsjónarmanns sem liggja til grundvallar ákvörðun um greiðsluaðlögun undir dómara, þar með talið ákvarðanir umsjónarmanns um hvort eignir skuldir seldar, verðmat eigna o.s.frv. Það er grundvallaratriði í öllum nágrannalöndum okkar að greiðsluaðlögun feli í sér þvingaða nauðasamninga.