Árni Páll Árnason

16. 09 2011

Kaupsamningur kínversks athafnamanns, Huang Nobu, við hluta eigenda jarðarinnar Grímsstaða á Fjöllum hefur orðið mörgum umfjöllunarefni á undanförnum vikum. Þar vill hann skapa aðstöðu fyrir gesti til að kynnast fásinninu og hinu stórbrotna og hrjúfa landslagi sem staðurinn býður upp á.

Einn angi þessa máls hefur lítið verið ræddur. Hann er sá að með kauptilboðinu hefur myndast vísir að verði á þeim víðernum sem Ísland hefur að geyma. Hingað til hefur verð á bújörðum að mestu endurspeglað afrakstursgetu jarðanna í þágu landbúnaðar. Verð jarða á svæðum í námunda við höfuðborgina hefur þó spennst upp á undanförnum árum vegna áhuga betur stæðra einstaklinga – innlendra og erlendra – á að eiga jarðnæði sér til hugarhægðar og skemmtunar.

Verð á ósnortnum víðernum hefur hins vegar í engu breyst og er lítið sem ekkert. Fyrir vikið hefur verðmæti náttúrunnar – heiða, hrauns og sanda – verið skipulega vanmetið. Vegagerðin hefur litlar áhyggjur þurft að hafa af því að spilla ósnortnu landi undir vegstæði, því verðmæti þess hefur verið lítið þegar komið hefur til eignarnáms. Í mati á umhverfisáhrifum stórframkvæmda hefur verðmæti víðerna, útsýnis og landslagsheilda verið vanmetið, á meðan að efnahagslegur ávinningur af framkvæmd í þágu orkusölu hefur verið augljós og óumdeildur. Fyrir vikið hallar alltaf á náttúruna í mati á því hvort stórframkvæmdir sem kalla á miklar fórnir ósnortinna víðerna séu réttlætanlegar.

Vilji Huang Nobu til að kaupa gagnslítil víðerni háu verði er því sérstakt ánægjuefni fyrir þau okkar sem höfum viljað að menn tækju tillit til mikilvægis auðnanna og víðernanna við mat á arðsemi stórframkvæmda og mun, ef af samningum verður, draga úr ágengni framkvæmdaaðila gagnvart víðernum í framtíðinni.

Og kannski er það eftir öðru að það þyrfti útlending til að hjálpa Íslendingum að meta til sannvirðis víðerni í náttúru Íslands.

Birt í Fréttablaðinu, 16. september 2011.

03. 08 2011

Eftir efnahagshrun og langvinnt samdráttarskeið sjáum við sprota nýs vaxtar gægjast fram.

Um allan hinn vestræna heim er enn mikil óvissa um efnahagsþróun. Stjórnvöld evruríkja þurfa að finna trúverðuga lausn á skuldavanda þeirra evruríkja sem skuldsettust eru. Lausnin mun til skemmri tíma fela í sér einhvers konar endurfjármögnum og mögulega endurmat á skuldum til að gera skuldugustu ríkjunum kleift að standa í skilum, án þess að leggja með því óbærilegar byrðar á þjóðirnar sem að baki standa. Til lengri tíma munu evruríkin þróa agaðri umgjörð um ríkisfjármál, til að tryggja að einstök ríki geti ekki skuldsett sig úr hófi og grafið þannig undan efnahagslegum stöðugleika á svæðinu öllu. Í Bandaríkjunum glíma menn við stjórnarfarslega lömun, þar sem öfgamenn úr hópi repúblíkana berjast af trúarlegri sannfæringu gegn öllum hækkunum á sköttum og eru tilbúnir að beita öllum brögðum í þeirri viðureign.

Ísland í vari

Þessi staða hefur áhrif á Ísland. Neikvæð efnahagsþróun á mikilvægustu útflutningsmörkuðum okkar hefur áhrif á okkur. Mikilvægustu útflutningsafurðir okkar eru allar mjög viðkvæmar fyrir kaupmáttarþróun almennings. Ef harðnar á dalnum neitar fólk sér frekar um fisk og kaupir ódýrari mat og frestar kaupum á bílum, ísskápum og öðrum vörum sem ál er notað til framleiðslu á. Fyrir vikið getur ný kreppa í Evrópu haft alvarleg áhrif á útflutningstekjur okkar.

Almenn vantrú á getu ríkja til að standa við skuldbindingar sínar hefur líka áhrif á Ísland. Við vorum í hópi þeirra ríkja sem hvað mest vantrú var á, allt fram á þetta ár. Okkur hefur nú tekist að auka tiltrú á íslenskt efnahagslíf og hagstjórn, eins og sést best í þeim góðu kjörum sem fengust í alþjóðlegu skuldabréfaútboði ríkisins í júnímánuði. Ekkert er sjálfgefið við þann árangur. Hann byggir á skynsamlegri efnahagsstefnu og aga í ríkisútgjöldum.

Við þessar aðstæður skiptir öllu að standa vörð um þann mikla árangur sem þegar hefur náðst í efnahagsstjórninni frá hruni. Halli á ríkisútgjöldum er kominn úr 200 milljörðum í um 50 milljarða. Við förum nærri því að ná jöfnuði í ríkisútgjöldum, án tillits til fjármagnskostnaðar, á yfirstandandi ári og höfum stefnt að því að ná jöfnuði á ríkisútgjöldum á árinu 2013.

Það sem skilur á milli Íslands og annarra landa sem átt hafa við erfiðleika að stríða í yfirstandandi efnahagskreppu er sú staðreynd að Ísland hefur rekið trúverðuga áætlun um jafnvægi í ríkisbúskap og staðið við þau metnaðarfullu markmið sem þar hafa verið sett. Þessi áætlun var mótuð út frá íslenskum hagsmunum og þörfum, en unnin og þróuð í samvinnu við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn. Það er mjög mikilvægt að við sýnum áfram getu og dug til að reka ríkissjóð í jafnvægi, þótt samstarf okkar við AGS taki breytingum. Stefnubreyting nú væri skilaboð um að Íslendingum væri fyrirmunað að sýna þann sjálfsaga í ríkisrekstri sem nauðsynlegur er til að komast af hættusvæði ofskuldsetningar og lítils hagvaxtar og þyrftu til langframa á utanaðkomandi aðstoð að halda til að hafa skikk á innlendri hagstjórn.

Leiðin fram

Framundan er glíma við fjárlög fyrir árin 2012 og 2013. Ljóst er að enn þarf að skera niður í ríkisrekstri til að koma jafnvægi á ríkisfjármálin. Ekki er auðvelt að auka skattlagningu og víða komið að þolmörkum þar. Ekki er auðvelt að minnka frekar fjárveitingar til óbreytts ríkisrekstrar. Framundan er því að taka annars konar ákvarðanir - ákvarðanir um að breyta umgjörð ríkisrekstrar og því þjónustuframboði sem ríkið ábyrgist og stendur skil á úr sameiginlegum sjóðum.

Við þurfum að hugsa upp á nýtt hvert umfang ríkisrekstrar á að vera og skilgreina þrengra þau grundvallarverkefni sem við viljum að ríkið sinni. Dæmi eru um að stofnanir fái framlög á fjárlögum, þótt þær sinni ekki lögbundinni grundvallarþjónustu ríkisins og aðrar stofnanir sinni sambærilegri þjónustu án nokkurs ríkisframlags. Getum við náð utan um þetta?

Við þurfum líka að tryggja samkeppnishæfni íslensks atvinnulífs. Mörg ríki í skuldavanda glíma líka við skort á samkeppnishæfni og heilbrigðum framtíðarhorfum. Við höfum forskot þar, en getum gert enn betur.

Við þurfum sjálfbæra orkunýtingu í sátt við náttúru og í takt við hagsveiflu. Landsvirkjun hefur nýlega sett fram athyglisverðar og metnaðarfullar hugmyndir í þessu efni. Markmiðið hlýtur að vera að orkuauðlindir skili hámarksarði, en séu ekki nýttar til að ná skammtímamarkmiðum um uppbyggingu á byggðapólitískum forsendum. Sama grundvallarviðmið hlýtur að ráða um framtíðarþróun sjávarútvegsins. Hann þarf að reka með arðsemissjónarmið að leiðarljósi, en ætla honum jafnframt að standa undir háu auðlindagjaldi í sameiginlega sjóði. Arðbært og samkeppnishæft atvinnulíf er nauðsynleg forsenda opins hagkerfis og afnáms gjaldeyrishafta.

Við höfum náð miklum árangri og meiri en mörg önnur lönd geta státað af. Framundan er baráttan um að tryggja þann árangur í sessi. Okkar bíður að sanna að við ráðum við það verkefni sem mörg önnur ríki eru nú að heykjast á - að tryggja samkeppnishæfni atvinnulífs, laga útgjöld að tekjum og takast á við sérhagsmuni og kyrrstöðuöfl í hverri grein. Er það á okkar færi?

Birt í Fréttablaðinu, 3. ágúst 2011.
 

22. 06 2011

Fréttir berast nú reglulega frá Grikklandi af erfiðleikum og stjórnmálalegri upplausn og vaxandi vantrú er á vilja og getu Grikkja til að leysa vandann. Áhættuálag á landið er orðið svo gríðarlegt að árangur af skynsamlegri umbótaáætlun gæti orðið skjótvirkur. Samstöðuleysið er líklega alvarlegasta efnahagsvandamál Grikkja.

Saga Grikkja er okkur holl áminning. Grikkir ofskuldsettu sig með ámóta hætti og íslensk sveitarfélög, heimili og fyrirtæki, á þeim tíma þegar aðgangur að lánsfé á góðum kjörum var ótakmarkaður. Í kjölfar aðildar Grikklands að evrunni átti gríska ríkið – og þannig líka grísk sveitarfélög og fyrirtæki – kost á ódýrara lánsfé en nokkru sinni fyrr og freistuðust til að taka mikið að láni, því afborganirnar voru svo auðveldar. Nú, þegar áhættuálag eykst, hækkar tilkostnaðurinn við skuldirnar.

Allir eru sammála um að Grikkland sé spillt land. Og víst er um þar að þar í landi eru skattar ekki innheimtir nema eftir hentugleika, vildarvinum er raðað í opinber embætti og njóta eftirlaunaforréttinda. En þessi mynd er okkur líka kunn. Þetta er ekkert ósvipað og Ísland árið 1975. Vildarvinir fengu þá að fresta skattgreiðslum á lágum nafnvöxtum á meðan að óðaverðbólga vann á skattskuldinni. Vildarvinir fengu líka lán á lágum nafnvöxtum í bönkum í ríkiseigu. Opinber störf voru frátekin fyrir vildarvini.

Allt á þetta að vera okkur holl áminning. Við njótum nú þess að skynsamir stjórnmálamenn tóku á því ófremdarástandi sem ríkti á Íslandi á áttunda og níunda áratugnum. Bundinn var endir á pólitískar lánveitingar á niðurgreiddum vöxtum og skattkerfið endurbætt, með staðgreiðslu skatta og virðisaukaskattsinnheimtu með ströngum viðurlögum. Fyrir vikið höfum við búið við heilbrigða innviði til að takast á við efnahagserfiðleika síðustu ára.

Margt er enn ógert á Íslandi. Við verðum að halda áætlun um afgang á ríkisfjármálum árið 2013 til að tryggja að Ísland sogist ekki inn í hringiðu vanskila og efnahagslegra erfiðleika. Og við verðum að læra að sameinast um verkefnin sem varða leiðina út.

Birt í Fréttablaðinu, 22. júní 2010.
 

01. 07 2010 Í umræðum um aðild að ESB tekst okkur oftast að sleppa því að ræða það sem mestu skiptir. Af hverju eru vextir á Íslandi miklu hærri en í nágrannalöndunum, til mikils tjóns fyrir almenning og fyrirtæki? Af hverju þurfum við að búa við verðtryggingu? Af hverju leiðumst við út í ævintýri á borð við gengistryggð lán til að forðast þetta háa vaxtastig? Af hverju er erlend fjárfesting bundin við álver og aðra stóriðju?

Svarið er íslenska krónan. Hún er orsök skuldavanda heimilanna og sveiflur hennar valda hinu háa vaxtastigi og gera það að verkum að enginn vill veita óverðtryggð krónulán. Það er krónan sem heldur frá landinu fjölbreyttri fjárfestingu og þvingar okkur til einhæfra kosta í atvinnuuppbyggingu. Það er krónan sem kallar á endalaus álver.

Sumir nefna nú „sveigjanleika“ krónunnar sem kost í efnahagsstjórninni. Sá „sveigjanleiki“ er annað orð fyrir kjaraskerðingu. „Sveigjanleikinn“ hefur valdið því að kaupmáttur hefur lækkað um 35% og gengistryggðar skuldir um meira en 100%. Þeir sem lofa „sveigjanleika“ íslensku krónunnar verða þá líka að una sáttir við skuldavandann, því þetta eru tvær hliðar á sama peningi. Lofgjörðin um sveigjanleikann er líkust því að menn lýsi ánægju með húsbruna, vegna þess að hann hækki nú hitastig í nágrenninu og hafi því jákvæð áhrif á loftslagið en horfi fram hjá eyðileggingunni og eignatjóninu sem bruninn veldur. Þegar horft er áratugi til baka dylst engum að tjónið af krónunni er margfalt á við ávinninginn.

Krónan þvingar okkur til einhæfari lausna í atvinnumálum. Sveiflur krónunnar valda því að enginn erlendur fjárfestir treystir sér til að fjárfesta í almennum atvinnurekstri. Einu fjárfestingarkostirnir sem bjóðast er því fjárfesting erlendra auðhringa í stóriðju, því sá rekstur er svo umfangsmikill og stórkarlalegur að stóriðjufyrirtækin byggja í reynd sitt eigið hagkerfi, sem er óháð krónunni. Sveiflur krónunnar valda ómældu tjóni á minni atvinnurekstri. Samkeppnisgreinar kvöldust undan innistæðulausu hágengi krónunnar. Í fersku minni er hvernig vaxtarbroddar hugverkageirans þurftu að flýja land frá 2003-2008. Vöxtur Marels, Össurar og annara slíkra fyrirtækja fór fram erlendis. Við misstum úr landi vel launuð, græn hátæknistörf vegna hinnar íslensku krónu.

Nú þurfum við að byggja til framtíðar. Við viljum fjölbreytt og krefjandi störf í hátæknigreinum og smáiðnaði sem standa undir háum launagreiðslum til metnaðarfulls ungs fólks. Til þess þarf stöðugan gjaldmiðil, lága vexti og lága verðbólgu. Krónan mun ekki skapa slíkar aðstæður. Hún er ávísun á fábreytta atvinnuhætti og hún veldur því að betur launuð störf flytjast úr landi.

Birt í Fréttablaðinu, 1. júlí 2010.

01. 05 2010 Ákvörðun forsetans um synjun Icesave-laganna er óskynsamleg og setur hagmuni þjóðarinnar í mikla hættu. 

Við höfum oft varað við afleiðingum þess fyrir orðspor þjóðarinnar og viðskiptatengsl hennar ef ekki yrði staðið við ítrekuð fyrirheit um að Íslendingar öxluðu lágmarkstryggingar vegna Icesave-skuldbindinganna. Nú er hætt við að orðspor Íslands bíði hnekki með ófyrirséðum afleiðingum fyrir íslenskt efnahagslíf. Við verðum að róa öllum árum til að koma í veg fyrir frekara tjón.
 
Forystumenn stjórnarandstöðunnar láta nú eins og viðbrögð alþjóðasamfélagsins og lánshæfismatsfyrirtækja komi þeim á óvart og kenna blaðamannafundi ríkisstjórnarinnar um þessi viðbrögð. Þessi viðbrögð voru algerlega fyrirsjáanleg og ítrekað við þeim varað. Nú skiptir mestu að forða frekara tjóni og að því er nú unnið af krafti. 

Því verður þó ekki á móti mælt að forseti lýðveldisins hefði létt ríkisstjórninni úrvinnslu málsins og auðveldað samskipti við önnur lönd ef hann hefði virt ríkisstjórnina viðlits og gefið henni í trúnaði upplýsingar um fyrirhugaða ákvörðun sína með þó ekki hefði verið nema hálftíma fyrirvara. 

Við tókumst á hendur að greiða úr þeirri óreiðu sem leiddi af hruninu. Þetta ástand er ein birtingarmynd þeirrar óreiðu og óvissu. Við ætlum ekki að bila í þeirri baráttu. Það er afar brýnt að við vinnum nú úr þessari stöðu til að halda áfram þeirri endurreisn sem hafin er. Við þurfum að einbeita okkur að því að styðja við heimili í erfiðri stöðu og skapa fyrirtækjum tækifæri til að ráða fleira fólk í vinnu. Því fyrr sem við getum helgað okkur þeim brýnu verkefnum, því betra.

09. 03 2010 Alþjóðlegur baráttudagur kvenna er í dag, 8. mars. Þessi dagur er nauðsynlegur til að minna okkur á hve jafnrétti kynja er mikilvægt málefni en jafnframt að baráttan fyrir jafnrétti er ekki mál sem við dustum af rykið einu sinni á ári heldur er það viðvarandi viðfangsefni.

Kynbundið ofbeldi er ein af svörtustu birtingarmyndum kúgunar gegn konum. Fyrir helgi samþykkti ríkisstjórnin tillögu mína um að ráðast í gerð nýrrar aðgerðaáætlunar stjórnvalda gegn kynbundnu ofbeldi fyrir tímabilið 2011-2015.

Gildandi aðgerðaáætlun var samþykkt árið 2006 og hefur meginþungi hennar falist í viðamiklum rannsóknum á eðli og umfangi ofbeldis karla gegn konum í nánum samböndum. Rannsóknum lýkur á þessu ári og verður skýrslu með tillögum til ríkisstjórnarinnar skilað í upphafi næsta árs. Í apríl nk. hefst kynningar- og fræðsluátak sem ég hef falið Jafnréttisstofu að annast, byggt á niðurstöðum rannsóknanna.

Í nýrri aðgerðaáætlun verður sérstök áhersla lögð á að skoða samhengi kynbundinna ofbeldisbrota, saksóknar vegna þeirra og meðferðar í dómskerfinu, en sem kunnugt er fara afar fá mál af þessum toga alla leið í gegnum dómskerfið. Auk þessa þarf að móta afstöðu til meðferðar nýs sáttmála Evrópuráðsins í málaflokknum og endurskilgreina verkefni með hliðsjón af honum og verður það hluti af verkefnum nefndar um gerð nýrrar aðgerðaáætlunar. Það er ánægjulegt að hleypa þessu verkefni af stokkunum í dag á alþjóðlegum baráttudegi kvenna. Stefnt er að því að áætlunin verði tilbúin 24. október á þessu ári, á 35 ára afmæli kvennafrídagsins.

Bein íhlutun stjórnvalda getur verið óhjákvæmileg

Stór þáttur í vinnu að jafnréttismálum felst í því að hafa áhrif á viðhorf fólks og hugarfar. Sumir halda því fram að það sé eina leiðin að markmiðinu um jafnrétti kynja og að ekki megi beita boðum og bönnum eða beinni íhlutun. Þetta hefur heyrst síðustu daga hjá andstæðingum nýrra laga sem kveða á um hlutfall kynja í stjórnum fyrirtækja. Ég er algjörlega ósammála þessari afstöðu og tel að þegar fullreynt hefur verið að ná árangri í sjálfsögðum réttlætismálum með mildilegum aðgerðum, samræðum og samstarfi, beri stjórnvöldum skylda til að grípa inní á afgerandi hátt. Þetta á við um nýtt lagaákvæði um kynjakvóta sem ég er ekki í vafa um að muni verða íslensku samfélagi og atvinnulífi til góðs.

Aukin þátttaka kvenna í stjórnunarstöðum í atvinnulífinu leiðir til meiri hagsældar, betri rekstrar og aukins jafnréttis. Þrátt fyrir þessa vitneskju tók atvinnulífið ekki við sér og þráaðist við með sínar karlastjórnir og því var þessi lagasetning brýn nauðsyn. Það er hins vegar ánægjulegt að áður en frumvarpið varð að lögum rann upp ljós hjá Samtökum atvinnulífsins sem sendu út hvatningu til eigenda og stjórnenda fyrirtækja til að auka hlut kvenna í atvinnulífinu sem þau sögðu vera bæði nauðsynlegt og skynsamlegt. Hér má því segja að batnandi manni sé best að lifa og ég er sannfærður um að við munum fljótt sjá umtalsverðar breytingar til betri vegar.

Stjórnvöld feta ótrauð áfram í átt til aukins jafnréttis þessi misserin með margvíslegum aðgerðum. Í mars á liðnu ári var samþykkt aðgerðaáætlun félags- og tryggingamálaráðuneytisins gegn mansali og er það í fyrsta sinn sem íslensk stjórnvöld standa að slíkri áætlun. Í beinu framhaldi var samþykkt á Alþingi breyting á almennum hegningarlögum sem fól í sér að nú eru kaup á vændi refsiverð hér á landi. Með þessu leggur Ísland sitt af mörkum í baráttunni gegn mansali sem er að verða umfangsmesta glæpastarfsemi heims samhliða fíkniefnasmygli og vopnasölu. Vonir standa nú til þess að Alþingi afgreiði á næstunni lög um bann við starfsemi nektarstaða sem er mikilvægt innlegg í baráttu gegn mansali.

Margvíslegum gæðum, fjármunum, eignum, áhrifum og völdum er misskipt milli karla og kvenna. Að mörgu leyti liggur skýringin í arfi fortíðarinnar en því miður höfum við ekki borið gæfu til að rétta hlut kvenna eins og efni standa til og í samræmi við fögur fyrirheit. Við höfum ýmis tæki til að vinna bót á þessu og eitt þeirra er kynjuð hagstjórn sem felst í því að við fjárlagagerð og allar ákvarðanir um opinber útgjöld sé tekið mið af ólíkum aðstæðum kynjanna. Þetta er eitt af mörgum málum sem stjórnvöld vinna að til að stuðla að jöfnum rétti karla og kvenna.

Okkur miðar áfram í jafnréttisbarátunni en þó eru enn fjölmörg viðfangsefni sem við þurfum að fást við og taka föstum tökum. Eitt þeirra er að útrýma kynbundnum launamun, í þeim efnum verðum við að setja skýr markmið og láta efndir fylgja orðum.

Birt í Morgublaðinu 8. mars 2010.

22. 10 2009

Rúmt ár er nú liðið frá þeim örlagaríku atburðum sem urðu síðastliðið haust þegar fjármálakerfi landsins hrundi og í kjölfar þess skall á efnahags- og gjaldeyriskreppa.

Nauðsynleg viðbrögð við áfalli af þessu tagi eru tvíþætt. Annars vegar að kanna hvernig þetta gat gerst og hins vegar leggja grunn að endurreisn hagkerfisins á traustari grunni. Ríkisstjórnin leggur áherslu á hvort tveggja.

Umræða undanfarinna mánaða hefur eðlilega mikið snúist um hlut einstakra manna og einstakra fyrirtækja í hruninu. Ríkisstjórnin hefur tryggt nauðsynlega umgjörð um rannsóknir og það er vilji okkar að allir sæti ábyrgð í samræmi við þann hlut sem þeir áttu í þessum vanda.

En þrátt fyrir að hlutur einstaklinga sé mikill í hruninu á það þó dýpri rætur. Satt að segja virðist þeim sem helst báru ábyrgð í mun að endurskrifa söguna á þann veg að nokkrir útrásargosar hafi verið eina ástæðan fyrir hruninu. Það er vissulega rétt að sumir menn fóru mjög offari, en sú óhófsveisla var ekki höfuðástæða hrunsins.

Undirrót hrunsins var oftrú á markaðshagkerfið og barnaleg sýn á það að hagkerfið væri eimreið sem ekki gæti farið út af sporinu. Ekki þarf samt að leita langt til að finna dæmi um alvarleg lestarslys markaðshagkerfisins og nægir að nefna fjármálahrunið í Skandinavíu árin 1992 og 1993 og efnahagshrun Austur-Asíulanda árin 1997 og 1998.

Markaðshagkerfið kann að vera besta leiðin sem við höfum fundið til þessa að stýra framleiðslu og neyslu en blind trú á það er ekki skynsamleg. Hagsveiflur og eignabólur eru óhjákvæmilegir fylgifiskar þess og nauðsynlegt er að því sé stjórnað með virkum hætti. Innistæðulausar skattalækkanir og hugmyndafræðileg óbeit Sjálfstæðisflokksins á opinberum afskiptum af hagkerfinu eru stærstu ástæður þess stjórnleysis í efnahagsmálum sem leiddu til hrunsins.

Markaðurinn er góður þjónn en afleitur herra. Það eru sígild sannindi þótt þau hafi gleymst í lestarferð Eimreiðarhópsins undanfarin 20 ár.

Efnahagsþróunin hefur frá hruninu verið í meginatriðum í samræmi við þær spár sem komu fram á haustmánuðum strax í kjölfar hrunsins. Þannig virðist samdrátturinn á þessu ári ætla að verða um 9% og hann mun halda áfram eitthvað inn á næsta ár. Spár virðast benda til að þá verði botninum náð og hagvöxtur geti farið að festa rætur á síðari hluta ársins. Atvinnuleysi hefur fylgt hagþróuninni og hefur hæst orðið um rúm 9% og gæti miðað við spár vaxið áfram inn á næsta ár og orðið á bilinu 10–11%. Við getum vonað að þróunin verði heldur betri, en ég er í vinnu við að vera boðberi hinna slæmu tíðinda og býst þess vegna við því versta.

Það má segja að fimm meginverkefni blasi við okkur og þau eru kjarni efnahagsáætlunar stjórnvalda sem unnið er að í samstarfi við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn.

Í fyrsta lagi að endurreisa fjármálakerfið því án trausts og starfshæfs fjármálakerfis getur atvinnustarfsemin og efnahagslífið ekki starfað. Hér þarf að draga lærdóma af þeim mistökum sem leiddu til hrunsins hér á landi auk þess sem það þarf að fylgjast með þeim lærdómum sem dregnir eru á alþjóðavettvangi af þeim mistökum sem leiddu til alþjóðlegu fjármálakreppunnar. Mikilvægir áfangar hafa náðst við endurreisn bankanna á undanförnum vikum sem treysta grunn þeirra og munu ef til vill auðvelda þeim að endurreisa erlend viðskiptasambönd. Ísland er opið hagkerfi og þarf á greiðum utanríkisviðskiptum að halda.

Í öðru lagi þarf að takast á við þann vanda sem myndast hefur í ríkisfjármálum í kjölfar hrunsins. Hrunið leiddi til þess að ríkissjóður þurfti að taka á sig gríðarlegar byrðar. Viðvarandi hallarekstur myndi bæta á þær byrðar. Það er ekki ásættanlegt. Þá grefur hallarekstur undan efnahagslegum stöðugleika bæði inn á við og út á við og leiðir til verðbólgu og ójafnvægis. Hallinn er í raun samsettur úr tveimur þáttum. Annars vegar því að afkoma ríkissjóðs fyrir hrun var byggð á efnahagslegum óraunveruleika eignabólunnar sem leiddi til hrunsins. Þannig er ljóst að ekki var innistæða fyrir skattalækkunum áranna 2005–2007. Hins vegar afleiðingum hrunsins, samdrætti í atvinnulífinu, auknum vaxtakostnaði og félagslegum útgjöldum sem leiða beint eða óbeint af efnahagssamdrættinum. Við þessu þarf að bregðast með erfiðum aðgerðum, bæði til lækkunar útgjalda og aukningu skatttekna.

Þriðji hornsteinn efnahagsstefnunnar er að koma gjaldeyrisviðskiptum við útlönd í frjálst horf á ný og leggja grunn að styrkingu krónunnar á næstu árum. Gjaldeyrishöft leiða til óhagkvæmni, undanbragða og spillingar. Fyrir því höfum við og aðrar þjóðir langa og slæma reynslu. Eðli máls samkvæmt eru höftin sjálf hindrun fyrir styrkingu krónunnar og eðlilegrar verðmyndunar gjaldeyris á markaði. Þau mynda vantrú á gengi gjaldmiðilsins. Margir samverkandi þættir þurfa að fléttast saman til að leysa þennan hnút. Trúverðug efnahagsstefna og framkvæmd hennar er einn þáttur. Sátt við erlenda kröfuhafa fjármálafyrirtækjanna er annar. Við þurfum líka að ná hagvexti upp og tryggja aðgang að erlendum lánamörkuðum.

Í fjórða lagi þarf leysa þann greiðslu- og skuldavanda sem myndaðist hjá heimilum og fyrirtækjum í kjölfar efnahagshrunsins. Heimili og fyrirtæki sem eru í skuldafjötrum eru ekki líkleg til þess að leggja grunn að hagvexti á næstu árum. Reynsla annarra þjóða er að þennan vanda þarf að nálgast af skynsemi og raunsæi og engum er greiði gerður með því að halda til streitu kröfum sem engin forsenda er til að hægt sé að greiða til lengri tíma. Þess vegna höfum við lagt fram skýra sýn til lausnar á skuldavanda heimilanna. Við munum tryggja að allir sem voru í lagi fyrir hrun verði það áfram eftir hrun og flytja áhættu af verðbólgu og gengisfalli af launafólki og á lánveitendur. Við munum jafnframt mæta með fjölþættum aðgerðum þeim stóra hópi sem þarf frekari úrræði til að koma skuldastöðu sinni í horf.</span></p>
<p><span>Loks þarf að leggja grunn að hagvexti hér á landi á næstu árum. Mikilvægur þáttur þess er að forða því að atvinnuleysi festist í sessi og verði langvarandi. Reynsla margra þjóða sýnir að slíkt getur gerst og hér reynir á skapandi hugmyndir til þess að svo verði ekki. Ég fjalla nánar um það hér á eftir.

Nauðsynlegt er að átta sig á því að öll þessi fimm meginverkefni tengjast innbyrðis og styrkja og veikja hvert annað. Nálgast þarf úrlausn þeirra af skynsemi og raunsæi og líta til sem flestra hliða. Mikilvægt er að hafa réttlæti og jöfnuð að leiðarljósi og ekki falla í þá gryfju að taka tilfinningalega afstöðu við úrlausn margra verkefna, þrátt fyrir að þau eigi sér rót í óreiðu og óhófi undangenginnar markaðs- og eignabólu.

Verkalýðshreyfingin hefur í þessum efnum gengið fram fyrir skjöldu. Afstaða hennar hefur birst í þátttöku hennar í stöðugleikasáttmála aðila vinnumarkaðarins og stjórnvalda. Þar hefur Alþýðusambandið ásamt öðrum samtökum launamanna verið rödd skynsemi og raunsæis og leitað lausna. Það kemur ekki á óvart að svo sé. Fyrir það ber að þakka.

Að undanförnu hefur mikið verið fjallað um hvernig endurreisninni verður háttað &ndash; hvernig atvinnutækifæri verða til og hvernig við getum skapað ný störf og ný tækifæri. Í því efni þarf að fara saman hugmyndaauðgi og raunsæi. Við hvorki getum né megum hugsa út frá forsendum gærdagsins. Við þurfum tilflutning fólks milli starfsgreina &ndash; úr bóluhagkerfinu í greinar sem skapa samfélaginu langtímaverðmæti. Við munum ekki endurreisa jafn stóran mannvirkjageira og við höfðum og við þurfum að finna þeim mikla fjölda sem vann við sölu- og markaðsstörf í bóluhagkerfinu greiða leið til annarra starfa. Við ætlum ekki að endurreisa gærdaginn.

Umgjörð ríkisrekstrarins setur okkur einnig miklar skorður í þessu efni. Þess vegna skiptir miklu að hugsa nýjar leiðir. Ég kynnti í síðustu viku hugmyndir um átak í byggingu hjúkrunarheimila, sem fela í sér meiri fyrirgreiðslu Íbúðalánasjóðs til verkefnisins og að nýr rekstrarkostnaður leggist ekki á ríkið fyrr en 2014. Sú aðgerð gæti skapað um 1.200 ársverk vítt og breitt um landið á framkvæmdatímanum og rúmast samt sem áður innan þess þrönga fjárlagaramma sem við búum við. Það færir byggingariðnaði verkefni á þeim tíma sem best hentar. Vonandi tekst að koma því þjóðþrifaverkefni af stað á næstu vikum.

Ég er jafnframt með í vinnslu hugmyndir um hvernig greiða megi fyrir lánsfjárframboði til húsnæðiskaupa og húsnæðisbygginga. Það er mikilvægt að koma eðlilegri veltu á fasteignamarkaði í gang, þótt þær birgðir af óseldum íbúðum sem eru á fasteignamarkaðnum muni auðvitað áfram flækja verðmyndun á markaðnum.

Verkefnið í ríkisrekstrinum er tröllaukið. Í kjölfar hrunsins myndaðist um 200 milljarða króna árlegur halli ríkissjóðs. Efnahagsáætlun okkar miðar að því að eyða þeim halla á tveimur árum og skapa afgang til að hefja niðurgreiðslu skulda ríkissjóðs frá og með árinu 2013. Þannig stuðluðum við að því að létta vaxtabyrði ríkissjóðs og forðum því að vaxtagreiðslur verði stærsti einstaki útgjaldaliður ríkissjóðs til langframa. Ég tel ekki raunsætt að ganga miklu harðar fram í niðurskurði í velferðarkerfinu en þegar raunin. Nú reynir á aðra þætti í ríkisrekstrinum.

Á tekjuhlið er áhersla á að afla tekna með breiðum hætti, þ.e. nýta sem flesta mögulega tekjustofna til að tryggja hámarkslíkur á því að tekjuátakið skili árangri. Raunsætt virðist að tekjuskattslækkanir undanfarinna ára gangi til baka enda ekki innistæða fyrir þeim. Þá eru áform uppi um nýja skattstofna sem eru í samræmi við ný viðhorf og áherslur ríkisstjórnarinnar í auðlinda-, orku- og umhverfismálum. Þessum sköttum er ætlað að tryggja að þjóðin nýti auðlindir sínar með skynsamlegum hætti, njóti sameiginlega afraksturs auðlinda og greitt sé fyrir afnot af sameiginlegum umhverfisgæðum. Auðvitað þarf að ganga skynsamlega fram í þessum efnum og ekki má ofbjóða gjaldþoli þeirra aðila sem þessir skattar beinast að. Þá þarf að virða gerða samninga og taka tillit til gjaldtöku af þessu tagi erlendis með tilliti til samkeppnisstöðu fyrirtækja á Íslandi.

Við heyrum oft nú að skattahugmyndir og fjandsamleg afstaða stjórnvalda komi í veg fyrir atvinnusköpun. Kvótaeigendur óttast um sinn hag. Erlend stórfyrirtæki kvarta sáran undan töfum í stjórnkerfinu og ýmsir ágætir vinir mínir hér innan dyra taka undir þær áhyggjur. Ekki stendur á mér að hvetja til góðra vinnubragða í stjórnsýslu og þess að gætt sé sanngirni í samningum við erlenda fjárfesta.

Við viljum semja við erlend fyrirtæki en ekki upp á hvaða býti sem er. Við erum til dæmis ekki tilbúin að semja um óendanlega skattaafslætti. Atvinnulíf sem ekki getur lagt af mörkum til samfélagsins er ekki upp á marga fiska. Við getum tekið dæmi af sjávarútveginum sem hefur notið ríkulega ávaxtanna af stórfelldri gengisfellingu, en kveinar samt viðstöðulítið undan hugmyndum um hóflega innköllun aflaheimilda. Afkomubati sjávarútvegsins á síðasta ári hleypur á tugum milljarða. Þessi afkomubati er fenginn með fórnum ykkar og ykkar félagsmanna. Gengisfellingin færði peninga frá íslensku launafólki til sægreifa og stóriðju. Grátkór og kveinstafir útgerðar og álfyrirtækja er háværari og ágengari á sama tíma og launafólk hefur stillt kröfum í hóf og sýnt mikið þolgæði. Það er íhugunarefni. Ef sjávarútvegur og stóriðja geta ekki þolað hóflega innköllun veiðiheimilda og hóflega auðlindaskatta er spurning hvort við séum yfir höfuð að veðja á réttan hest. Verðum við þá ekki að leita annarra kosta um framtíðaratvinnuuppbyggingu?

Við viljum ekki standa í vegi ákvarðana fyrirtækja um uppbyggingu í Helguvík. Ákvörðun umhverfisráðherra um línulagnir hefur verið gagnrýnd en mér finnst það billegt að reyna að kenna þeirri ákvörðun um tafir. Ákvörðunin mun ekki tefja verkefnið að neinu marki &ndash; og ekkert umfram þær tafir sem stafa af því að framkvæmdaaðilinn hefur ekki tryggt fjármagn til verkefnisins og innlend orkufyrirtæki njóta ekki lánstrausts og vafi leikur á að fullnægjandi orkukostir séu til reiðu. Það eru hinar raunverulegu ástæður tafa í Helguvík. Þá er endaleysan um álverið á Bakka kapítuli út af fyrir sig. Ekkert lýsir betur áherslum ríkisstjórnarinnar en sú ákvörðun að endurnýja ekki viljayfirlýsingu við Alcoa í óbreyttu formi. Við viljum nefnilega uppbyggingu á Bakka. En við viljum ekki afhenda einum útlendum auðhring sjálfdæmi um álitlegan nýtingarkost og gera öðrum áhugasömum fyrirtækjum ókleift að komast að borðinu. Við höfum á undanförnum árum glatað ótöldum tækifærum með aðferðafræði fortíðarinnar. Við höfum samið á forsendum álfyrirtækjanna án þess að skapa okkur samningsstöðu með nauðsynlegri samkeppni um ólíka kosti.

Þetta er mergurinn málsins. Við eigum að greiða fyrir atvinnuuppbyggingu en við eigum ekki að sæta afarkostum óforskammaðra kapítalista. Þeir vinna að einu markmiði &ndash; hámörkun arðs. Það vitum við vel af reynslu undanfarinna ára. Við eigum að standa með okkur sjálfum, setja viðskiptalífinu skýr mörk og verða ekki ginningarfífl stóriðju og útgerðarauðvalds með sama hætti og við eltum sérhagsmuni bankadrengjanna og útrásargosanna á undanförnum árum. Reynsla nágrannaríkja okkar sýnir skýrt að samkeppnishæfni þjóða og hátt skattastig eru engar andstæður &ndash; þvert á móti er traust velferðarkerfi og afkomuöryggi almennings forsenda efnahagslegrar framþróunar til lengri tíma litið. Þeir sem halda öðru fram hafa ekkert lært af mistökum undanfarinna ára &ndash; og því miður engu gleymt.

Góðir ársfundarfulltrúar.

Við glímum nú við versta atvinnuleysi sem við höfum reynt. Fjöldi þeirra sem glíma við langtímaatvinnuleysi er orðinn meira en helmingur allra á atvinnuleysisskrá. Fjöldi ungs fólks með stutta skólagöngu að baki er óeðlilega hár í þessum hópi. Við höfum af því mikla reynslu sem þjóð að sameinast um að bjarga verðmætum, þegar dropa tekur í þurrt hey eða þegar afli liggur undir skemmdum. Við verðum í þessum anda að sameinast um að bjarga þeim mannlegu verðmætum sem eru í hættu og rétta hönd til þess mikla fjölda sem er í stórhættu að lokast inni í einsemd langtímaatvinnuleysis. Við verðum öll að leggjast á árarnar. Verkalýðshreyfingin býr yfir einstæðu samskiptaneti út um allt land og inn í hvern kima. Ég vil þess vegna bjóða verkalýðshreyfingunni til samstarfs um þjónustu við atvinnulausa. Það er mikils virði ef okkur tekst að nýta hið stóra og víðfeðma tengslanet hreyfingarinnar til að hreyfa við þessum stóra hópi, styrkja hann til góðra verka, efla getu, þekkingu og sjálfstraust.

Framundan eru erfiðir tímar og mikið mun reyna á. Öflug verkalýðshreyfing er mikilvægur bandamaður í þeirri baráttu. Ég þakka okkar góða samstarf á undanförnum mánuðum og hlakka til frekara samstarfs á næstu mánuðum. Verkið er rétt að hefjast.

Ræða flutt á ársfundi Alþýðusambands Íslands, 22. október 2009.

23. 04 2009

Sjálfstæðisflokkurinn tók enn einn snúning á sunnudag og boðaði sjöttu stefnuna í gjaldmiðilsmálum á einu ári. 

Sú vortíska í Evrópustefnu 2009 sem Sjálfstæðisflokkurinn kynnti á landsfundi var endurunnin aflögð stefna VG frá í fyrra um tvöfalda þjóðaratkvæðagreiðslu. Sú stefna á augljóslega engan hljómgrunn meðal kjósenda Sjálfstæðisflokksins og flokkurinn þorir ekki með hana, þriggja vikna gamla, í kosningar. 

Nýja stefnan er byggð á flugufregn úr Financial Times frá 5. apríl þar sem vísað var til þess að ótilgreindir sérfræðingar Alþjóðagjaldeyrissjóðsins (AGS) teldu skynsamlegt að rýmka skilyrði fyrir því að ESB-ríki fengju að taka upp evru. 

Þessi flugufregn varð rökþrota Sjálfstæðismönnum slíkur happafengur að þeir byggðu á henni nýja peningamálastefnu, sem er eins og aðrar Evrópustefnur flokksins síðasta árið fullkomlega óskiljanleg. Nú er það stefna flokksins að biðja AGS að tala við ESB fyrir Íslands hönd og biðja ESB um að leyfa Íslandi að taka upp evru. 

Þrennt virðist a.m.k. hafa farið framhjá peningamálahugsuðum Sjálfstæðisflokksins: 

1. Ísland er sjálfstætt og fullvalda ríki. Þess vegna á Ísland auðvitað að sækja sín mál sjálft gagnvart ESB. Við þurfum ekkert að hlaupa undir pilsfald AGS í þessu efni. 

2. ESB hefur þegar hafnað hugmyndum um upptöku evru án aðildar að ESB. Hugmyndin í blaðagreininni byggir á að aðildarríkjum að ESB verði auðvelduð upptakan. Mislásu stefnusmiðirnir blaðagreinina? 

3. Í nýju stefnunni felst algert vantraust á íslensku krónuna, en án þess að nokkur framtíðarstefna sé boðuð. Hvað á að gera þegar ESB er búið að segja nei við málaleitan AGS? Á þá að halda áfram með íslenska krónu sem Sjálfstæðismenn hafa sagst vilja losna við? 

Það er dapurlegt að sjá þá djúpstæðu vanmetakennd sem einkennir stefnumörkun Sjálfstæðismanna í Evrópumálum. Menn treysta ekki eigin getu til samninga. Menn treysta ekki á ráðgjöf þeirra sem gerst til þekkja en hlaupa upp til handa og fóta og skipta um stefnu á grundvelli mislestrar á einni blaðagrein í útlendu blaði. 

Er þetta flokkur sem atvinnulífið eða kjósendur geta treyst? 

Birt í Fréttablaðinu, 23. apríl 2009.

06. 04 2009

Hagsmunasamtök í sjávarútvegi og landbúnaði hafa að undanförnu farið mikinn um þær meintu hættur sem aðild að Evrópusambandinu hafi í för með sér fyrir þessar atvinnugreinar og atvinnuhagsmuni í hinum dreifðu byggðum. Fátt er hins vegar fjær sanni þegar mál eru skoðuð af sanngirni. Allir viðurkenna orðið ágæti byggðastefnu Evrópusambandsins, sem styður af krafti við uppbyggingu fjarskipta- og samgöngukerfis. Færri gera sér hins vegar grein fyrir þeim sóknarfærum sem landbúnaður og sjávarútvegur geta átt við aðild að ESB.

Ný og sókndjörf landbúnaðarstefna

Af hálfu Bændasamtakanna hefur málum verið stillt upp á þann veg að valið standi um landbúnaðarstefnu ESB og óbreytt íslenskt stuðningskerfi við landbúnað. Það er ekki raunsönn mynd, því að engar líkur eru á að núverandi stuðningskerfi við íslenskan landbúnað standi til lengri tíma litið. Kerfið stenst ekki skuldbindingar okkar samkvæmt alþjóðasamningum og fyrirsjáanlegt er að við þurfum að draga stuðninginn saman um meira en helming þegar nýr samningur um milliríkjaviðskipti með landbúnaðarvörur tekur gildi, og opna fyrir umtalsverðan innflutning landbúnaðarvara. Það er því tjaldað til einnar nætur með núverandi fyrirkomulagi í landbúnaði.

Framundan er því endurmat á landbúnaðarstefnunni, hvort sem okkur líkar betur eða verr. Landbúnaðarstefna ESB hefur þegar verið löguð að fyrirhuguðum breytingum á hinu alþjóðlega viðskiptaumhverfi. Þar er stuðningur ekki lengur tengdur framleiðslu heldur er honum ætlað að styðja við fjölbreytt atvinnulíf í hinum dreifðu byggðum. Innan þess ramma gætu fallið, auk hefðbundins landbúnaðar, ótal verkefni sem myndu skapa fjölmörg ný störf í sveitum – umhverfisverkefni á borð við endurheimt votlendis og matvælaframleiðsla sem nýtir staðbundin hráefni, svo dæmi séu nefnd.

Landbúnaðarstefna okkar er í dag bæði einhæf og óskilvirk. Hún styður ekki við þann fjölbreytta landbúnað sem er í landinu, heldur einungis dilkakjöts- og mjólkurframleiðslu. Kvótakerfið í mjólk hefur lagt efnahag fjölmargra bænda í rúst og torveldar nýliðun í greininni. Óbreytt landbúnaðarstefna leiðir óhjákvæmilega til sífellt færri og stærri búa. Það kallar aftur á meiri auðn í sveitum, færri íbúa, færri börn, dýrari skóla og aðra þjónustu og þannig veikara dreifbýli.

Hinn kosturinn er framrás og sókn fyrir íslenskan landbúnað. Er það lögmál að íslensk framleiðsla eigi engin sóknarfæri á erlendum mörkuðum ef þessir markaðir opnast? Allt bendir til að íslenskar afurðir á borð við smjör og skyr hafi mikla sérstöðu á alþjóðlegum mörkuðum, en á það hefur ekki reynt af alvöru vegna þeirra hafta sem atvinnugreinin hefur búið við.

Bændasamtökin hafa spáð hruni í markaðshlutdeild unninnar mjólkurvöru ef við göngum í ESB. Gott og vel, setjum svo. En hver er valkosturinn? Hver verður markaðshlutdeild innlendra osta þegar við höfum verið knúin til að opna markað okkar í auknum mæli fyrir innflutningi í óbreyttu kerfi, án nokkurra aðgerða til að milda það högg?

Því að höggið kemur, alveg óháð aðild okkar að Evrópusambandinu. Það veit forysta Bændasamtakanna mætavel.
Ný og framsækin landbúnaðarstefna gefur okkur færi á að styðja betur við vaxtarsprota í atvinnulífi á landsbyggðinni. Það eru ekki hagsmunir allra bænda að skilgreina íslenska landbúnaðarhagsmuni jafn þröngt og bændaforystan gerir – sannarlega ekki hagsmunir ferðaþjónustubænda og hrossabænda, svo dæmi sé tekið. Ferðaþjónusta hefur verið vaxandi búgrein, en hún líður fyrir ónothæfan gjaldmiðil og miðstýrða búvöruframleiðslu.

Einn helsti kostur landbúnaðarstefnu ESB er að hún styður sérstaklega við staðbundna búvöruframleiðslu og tengingu hennar við ferðaþjónustu í nágrenni framleiðslunnar. Í því eru sóknarfæri fyrir ferðaþjónustuna sem búgrein.

Íslenskur landbúnaður stendur á tímamótum. Óbreytt stuðningskerfi fær ekki staðist til frambúðar vegna alþjóðlegrar þróunar. Sú þróun kallar á annaðhvort sókn og nýsköpun eða áframhaldandi undanhald og óhjákvæmilega fækkun starfa í dreifbýli.

Tækifæri í sjávarútvegi

Samkeppnisstaða íslensks sjávarútvegs myndi batna við inngöngu í ESB. Tollar af öllum sjávarafurðum yrðu afnumdir. Sjávarútvegurinn hefur líka – rétt eins og landbúnaðurinn – liðið fyrir sífelldar gengissveiflur og óstöðugleika.

Margs konar ranghugmyndir hafa verið uppi um sjávarútvegsstefnu ESB og um möguleika Íslands til þess að gæta hagsmuna sjávarútvegsins í aðildarviðræðum. Bölsýnisspár sem byggja á neikvæðum viðbrögðum fulltrúa ESB við einstökum óútfærðum hugmyndum eru ekki mikils virði. Hvers virði væru samningamenn ESB ef þeir gæfu út einhliða yfirlýsingar um samþykki við slíkum hugmyndum í íslenskum fjölmiðlum, áður en þær hafa verið settar fram með formlegum hætti eða rökstuddar?
Ísland getur tryggt hagsmuni sjávarútvegsins í aðildarviðræðum. Það er ekki mikill mannsbragur að því að tapa samningaviðræðum fyrirfram og sjálfsögð krafa að á þær verði látið reyna.

Aðild að Evrópusambandinu felur í sér tækifæri til að breyta fiskveiðistjórnunarkerfi okkar og styrkja efnahagsleg tengsl á milli byggðalaga og útgerðar. Fullt afnám tolla skapar aukin tækifæri til fullvinnslu sjávarafurða á Íslandi, en í sjávarútvegi höfum við mátt búa við stighækkandi tolla þar sem tollar eru lægstir á óunninn fisk, hærri á flakaðan fisk og hæstir á fullunna neytendavöru. Þegar tollarnir hverfa verður hagstæðara að fullvinna vörur hér á landi, sem getur nýst sérstaklega vel til atvinnusköpunar á landsbyggðinni.

Aðild að ESB er ekki töfralausn og halda þarf vel á spöðunum í aðildarviðræðum til að verja brýna hagsmuni landbúnaðar og sjávarútvegs. Um það markmið mun nást víðtæk samstaða hér á landi og enginn stjórnmálaflokkur mun styðja samning þar sem hagsmuna hinna dreifðu byggða er ekki gætt.

Hitt er líka ljóst að í aðild felast mörg ný og spennandi tækifæri fyrir kröftugt atvinnulíf á landsbyggðinni, sem geta skotið fleiri stoðum undir búsetu og mannlíf í dreifbýli. Sú framtíðarsýn hlýtur að verða keppikefli okkar allra.

Birt í Morgunblaðinu, 27. mars 2009.
 

22. 03 2009

Eftir stórfellt efnahagshrun stöndum við á miklum tímamótum. Við verðum að byggja endurreisn á hreinskiptnu uppgjöri við fortíðina og raunsæu mati á því sem aflaga fór. Við þurfum betri og skilvirkari stjórnsýslu sem nýtur faglegs sjálfstæðis, skýrari ábyrgð í stjórnmálum, agaðri viðmið í efnahagsstjórn, rekstri og fjármálalífi og heilbrigðari umgjörð fyrir opin og fordómalaus skoðanaskipti. 

Það má segja að við höfum lengi vitað að íslenskt bankakerfi væri of stórt miðað við stærð þjóðarbúsins og einkum stærð gjaldmiðilsins. Það var líka vitað að efnahagslegur uppgangur áranna 2003-2007 var að mestu leyti byggður á óhóflegri skuldasöfnun, en ekki á aukningu í verðmætasköpun hér á landi. Jón Sigurðsson, hagfræðingur og fyrrum bankastjóri og ráðherra orðaði þetta afskaplega skýrt í formála að efnahagsstefnu Samfylkingarinnar í apríl 2007 þegar sem hann varaði við ójafnvægi í íslenskum þjóðarbúskap og benti á þær hættur sem þetta ástand gæti skapað, eins og síðar kom fram: „Hættan er sú að Ísland missi trúverðugleika á alþjóðlegum fjármálamörkuðum, en þá væri voðinn vís með hækkandi vaxtaálagi, gengisfalli og verðbólgugusu.“ 

En hvers vegna varð þessi þekking ekki til þess að menn brygðust við? Hér verður leitast við að benda á nokkra þætti sem skýra það. 

Veikleikar í stjórnkerfi 

Fyrst ber að nefna veikleika í stjórnskipan og stjórnsýslu. Ríkisstjórn er samkvæmt íslenskri stjórnskipan ekki fjölskipað stjórnvald. Í því felst að hver ráðherra fer með ákvörðunarvald á eigin málasviði. Þetta leiðir til mikils ráðherraræðis og lítillar samhæfingar stjórnsýslunnar þvert á ráðuneyti. Verkstjórnarvald forsætisráðherra er takmarkað í reynd og byggist meira á áhrifavaldi hans en beinu stjórnarfarslegu forræði hans á málum einstakra ráðuneyta. Af því leiðir að stjórnsýslan er afar illa í stakk búin að takast á við mál sem snerta fleiri en eitt ráðuneyti. 

Hefðbundin sýn á stjórnsýsluna er að hún sé valdatæki ráðherra til að koma ákvörðunum þeirra í framkvæmd. Það er hún vissulega, en ekki síður er hún þekkingarsamfélag. Starfslið stjórnsýslunnar þarf að búa yfir nauðsynlegri þekkingu og færni til að veita stjórnmálamönnum ráðgjöf, svo þeir geti tekið upplýstar ákvarðanir. Þess vegna þarf stjórnsýslan að hafa faglega getu til að meta hættur og leggja sjálfstætt mat á æskileg viðbrögð. Stjórnmálamenn geta ekki og eiga ekki að hafa sérfræðiþekkingu til að meta kosti og galla aðgerða eða aðgerðaleysis með slíkum hætti, því þeir eiga fyrst og síðast að taka pólitískar ákvarðanir með hagsmuni umbjóðenda sinna að leiðarljósi. Þess vegna þarf öfluga stjórnsýslu sem hefur það hlutverk að vara við, meta áhættu og marka stefnu. Íslensk stjórnsýsla er mjög vanbúin að þessu leyti. Engin starfseining stjórnarráðsins fer með stefnumörkun í opinberri þjónustu eða greinir þjónustu út frá hagsmunum þeirra sem hana eiga að nota. Afleiðingin er að við veitum opinbera þjónustu en vitum óþægilega lítið um hvernig hún nýtist, um viðhorf notenda eða hvort hægt væri að ná sama eða betri árangri með öðrum aðferðum. 

Þar við bætist að í stjórnartíð Sjálfstæðisflokksins hefur skipulega verið vegið að faglegu sjálfstæði stjórnsýslunnar. Þetta hefur verið gert með ýmsum hætti. Gagnrýni á frumkvæði af hálfu embættismanna hefur verið áberandi. Alþekkt er að fyrrum forsætisráðherra Sjálfstæðisflokksins tíðkaði að hringja í embættismenn í ýmsum ráðuneytum með aðfinnslur við störf þeirra, trúr þeirri stefnu sinni að skilja hvergi eftir pappírsslóð til sönnunar misbeitingu valda sinna. Á sama tíma voru flokksmenn ráðnir í lykilstöður og þar með dregið úr sjálfstæði þeirra embættismanna sem fyrir voru. Ákvörðun ríkisstjórnarinnar um að leggja niður Þjóðhagsstofnun, í kjölfar þess að stofnunin gagnrýndi efnahagsstefnu stjórnvalda, var sérstaklega skýrt dæmi um skoðanakúgun af hálfu stjórnvalda gagnvart opinberum starfsmönnum. Með þeirri ákvörðun var endanlega tryggt að engin sjálfstæð stofnun, ótengd hagsmunaaðilum, gæti lagt mat á sjálfbærni grundvallarstærða í efnahagslífinu og endurmetið efnahagsstefnuna. Ríkisstjórn Framsóknar og Sjálfstæðisflokks nýtti tækifærið og hagaði hagstjórn á árabilinu 2003-2007 með þeim hætti að helst verður líkt við eitt samfellt stórslys. 

Annað atriði þessu tengt er stofnanaumgjörð fjármálakerfisins. Fjármálaeftirlitið (FME) hafði með höndum mat á stöðu bankanna en hafði ekki með höndum mat á fjármálalegum stöðugleika eða sjálfbærni bankakerfisins. Starfsemi FME takmarkaðist alla tíð af þeim vanda að bankarnir kepptust um að slíta þaðan besta fólkið og því átti stofnunin erfitt með að byggja upp fullnægjandi þekkingu og hæfni til að hafa raunveruleg tök á hinum eftirlitsskyldu aðilum. 

Mat á fjármálalegum stöðugleika var á hendi Seðlabankans. Grundvallarforsenda flotgengisfyrirkomulagsins frá 2001 var að Seðlabankanum var tryggt sjálfstæði að lögum. Stórlega var vegið að því sjálfstæði með skipun pólitísks leiðtoga ríkisstjórnarinnar í embætti seðlabankastjóra árið 2005. Eftir það var ljóst að bankinn myndi ekki komast að neinni niðurstöðu um fjármálalegan stöðugleika sem ekki samrýmdist margítrekuðum skoðunum aðalbankastjórans á efnahagsmálum. Nefna má sem dæmi að frá árinu 2006 fjölgaði mjög þeim álitsgjöfum sem veltu upp þeirri spurningu hvort bankakerfið gæti starfað til lengdar með íslenska krónu sem gjaldmiðil og bankarnir tóku sjálfir að setja fram efasemdir í þá átt. Þegar leið fram á árið 2007 varð þessi skoðun ráðandi meðal hagfræðinga, svo ekki minnst á þróunina á árinu 2008. Ekki er hægt að benda á eina einustu úttekt Seðlabankans á sjálfbærni bankakerfisins og stöðu gjaldmiðilsins á þessu tímabili. Sérfræðingar bankans tjáðu hins vegar í eigin nafni í erindum og fyrirlestrum skoðanir sem ekki var hægt að skilja öðruvísi en að þeir hefðu umtalsverðar efasemdir um framtíðarhorfur íslensku krónunnar. 

En FME gat auðvitað ekki eitt og sér markað stefnu um útþenslu bankanna. Aftur beinast því böndin að stjórnsýslu stjórnarráðsins, sem virðist hafa blindast af oftrú á því regluverki sem gilti um bankakerfið og leiddi af EES-samningnum. Nátengd þeirri oftrú er sú hugmyndafræðilega meinloka að hlutverk ríkisins sé ekki að hafa skýra sýn um hlutverk eða stærð bankakerfisins, frekar en annarra atvinnugreina. Staðreyndin er auðvitað allt önnur. Ríkið á að hafa atvinnustefnu – jafn bankastefnu sem aðra stefnu. Reyndar er það svo að ríkari rök eru fyrir opinberri stefnumörkun um stærð og fjármögnun bankakerfisins en nokkra aðra atvinnustarfsemi, í ljósi þess að ríkið ber óbeint ábyrgð á bankakerfinu. Ríkisvaldið hefur fjölþætt úrræði, hvort heldur er við framkvæmd fjármálaeftirlits eða í stjórnun peningamála, til að takmarka eða stýra vexti banka í hagfelldar áttir. Stjórnsýsla sem skynjar ekki þörf á stefnumörkun að þessu leyti og afneitar vandamálum tengdum gjaldmiðlinum flýtur óhjákvæmilega að feigðarósi. 

Fagleg einangrun íslenskrar stjórnsýslu á líka stóran þátt í efnahagshruninu og því hversu víðtækar afleiðingar þess voru. Margt er enn óljóst um samskipti íslenskra ráðamanna og stjórnenda Seðlabankans við erlenda kollega. Heildstætt mat á því hver vissi hvað og hvenær verður að bíða þess að sú mynd verði endanlega ljós. Hitt er þó ljóst að þar sem Ísland er ekki aðili að Evrópusambandinu lýtur íslensk stjórnsýsla ekki sambærilegs aga eða aðhalds og stjórnsýsla ESB-ríkja. 

Þetta kom skýrt fram í aðdraganda hrunsins. Í útskrift af frægu símtali Alistair Darling og Árna M. Mathiesen má sjá að símtalið hefst á því að þessir kollegar kynna sig hvor fyrir öðrum. Samt hefur sá þeirra sem skemur hafði setið í embætti – Darling – setið í stóli fjármálaráðherra í 15 mánuði þegar þarna er komið sögu. Ef Ísland hefði verið aðili að Evrópusambandinu hefðu þessir menn í það minnsta hist 15 sinnum þegar þetta símtal fór fram, á mánaðarlegum fundum fjármálaráðherra aðildarríkjanna. Þá er líka ljóst að staða bankakerfisins hér á landi hefði verið umræðuefni á öllum þessum fundum og aðgerðir til að styðja við fjármálalegan stöðugleika á Íslandi. Þess í stað voru stjórnvöld í grannlöndum okkar illa upplýst um stöðuna og aðstoðar þeirra hafði aldrei verið leitað með skilvirkum hætti. Sama nesjamennska einkenndi að sínu leyti kynningu stjórnvalda á neyðarlögunum. Hvernig dettur mönnum í hug að setja neyðarlög, biðja Guð að blessa þjóðina, en taka ekki einu sinni upp síma til að upplýsa nánustu nágrannaríki, sem mest urðu fyrir barðinu á bankahruninu, um aðgerðirnar og um afleiðingar þeirra á hagsmuni annarra ríkja? Aðild að Evrópusambandinu hefði sannanlega tryggt allt aðra faglega umgjörð um starf íslenskra stjórnvalda að því að tryggja fjármálastöðugleika. 

Veikleikar í samfélagsgerðinni 

Við þurfum að horfa á fleiri þætti í okkar eigin framgöngu. Við tókum – flest – gagnrýnislítinn þátt í samstöðu um fjármálaútrás sem var hins vegar mjög viðkvæm fyrir sveiflum í eignaverði og aðgangi að erlendu fjármagni. Hollt er að minnast þess að í kosningabaráttunni 2007 mæltu Sjálfstæðismenn gegn aðild að ESB með þeim rökum að hagvöxtur væri mun meiri hér á landi en í ESB-löndum. Þannig duttu menn í þá gildru að bera saman falskan hagvöxt – tilbúinn með innistæðulausum skattalækkunum, erlendri lántöku og alltof sterku gengi – við sjálfbæran hagvöxt í öðrum ríkjum, sem byggður var í ríkari mæli á raunverulegri verðmætaaukningu. Það er rík hjarðhugsun í okkur Íslendingum og okkur veitist alltof létt að gera lítið með málefnalega gagnrýni útlendinga og afskrifa hana sem öfund eða úrtölur. Okkur er líka alltof gjarnt að leita töfralausna og hlífa okkur við að taka hið súra með því sæta. Umræða síðustu ára um að íslensku bankarnir og íslenska hagkerfið lyti allt öðrum lögmálum en hagkerfi og bankar í öðrum löndum er þannig nákvæmlega sömu ættar og sú lítt veruleikatengda uppfinningasemi síðustu mánaða að ætla að taka upp evru einhliða eða flýja í faðm Noregskonungs og krónu hans - eða að fresta því nú að taka nauðsynlegar ákvarðanir um framtíðarstefnu í peningamálum. Og síðast en ekki síst virðumst við aldrei hafa þrek til öfgalausrar greiningar á umfangsmiklum vandamálum sem kalla á málefnalega samræðu, skipulegt verklag og öguð vinnubrögð. 

Eitt er enn vantalið og það er veikleiki okkar í málefnalegri, gagnrýninni og hreinskiptinni umræðu. Kannski veldur fámennið hér því að okkur veitist oft erfitt að segja sannleikann hverju um annað og gagnrýna hugmyndir og viðhorf af heiðarleika. Við þekkjum öll hversu erfitt það er að segja samstarfsmönnum og - konum sannleikann um hæfni þeirra og getu. Við eigum líka erfitt, í opinberri umræðu, með að skilja að málefnalega gagnrýni á verk og hugmyndir og viðhorf fólks og svo gagnrýni og árásir á það sjálft og persónu þess. Afleiðingin er hugmyndaleg leti og gagnrýnislaus vanahugsun, samhliða því að skjallbandalög ráða oft meiru um framgang fólks og hugmynda en hæfni þess eða gildi hugmyndanna. 

Veikleikar í efnahagsgrundvelli 

Sú mikla skuldsetning sem varð íslenskum bönkum og fyrirtækjum að falli er ekki séríslenskt fyrirbæri. Sambærileg vandamál eru nú að koma upp víða um hinn vestræna heim. Fyrirtæki á Vesturlöndum tóku oft lán á lágum vöxtum í lágvaxtamyntum, með afar áþekkum hætti og fjölmörg heimili þekkja. Lánin voru svo notuð til fjárfestinga á þeim tímum sem eignaverð var í algeru hámarki um öll Vesturlönd. Við áföll lækkar eignaverðið hratt, gengi heimagjaldmiðilsins veikist og á sama tíma styrkist gengi lágvaxtamyntanna og vextir þar hækka. Við það sporðreisist í einni svipan sú áferðarfallega jafna sem lá til grundvallar eignamyndun sem byggð var erlendri lántöku. 

En vandinn hér á landi varð stærri vegna þess hversu stórir bankarnir voru orðnir í samanburði við þjóðarbúið. Eigendur áttu oft einnig fyrirtækin keyptu önnur fyrirtæki og sömu aðilar gátu setið allt í kringum borðið og hagnast á sömu viðskiptunum frá mörgum hliðum. Þá voru bankarnir sannanlega mjög útlánaglaðir. Íslensk fyrirtæki tóku einnig mjög virkan þátt í þessari eignabólu og skuldsettu sig til fjárfestinga í öðrum og oft óskyldum rekstri. Það er eðlilega spurt hvað veldur þessari miklu áhættusækni íslenskra fyrirtækja? Er það einhver sérstök útrásargleði sem á rætur djúpt í þjóðarsálinni? Ekkert bendir til þess. Nærtækari skýring er efalaust sú saga efnahagslegs óstöðugleika sem einkennt hefur íslenskt þjóðlíf. Rekstraraðilar hér á landi hafa aldrei getað reiknað með stöðugu rekstrarumhverfi að neinu leyti. Það eina sem hefur verið stöðugt er óstöðugleikinn. Há verðbólga og miklar gengissveiflur valda óbærilegri óvissu um grundvallarforsendur í rekstri hvers fyrirtækis. Ganga má svo langt að segja að almenn viðmið um arðsemi og hagkvæmni í rekstri hafi enga sérstaka þýðingu við þessar aðstæður. Hvers vegna á forstjóri fyrirtækis að leggja orku og mikla vinnu í skipulagsbreytingar og þjálfun starfsfólks sem skilar kannski 2-3% sparnaði í starfsmannahaldi, þegar gengissveiflur þurrka út í einni svipan allan rekstrarhagnað ársins og meira til? Hvernig á að reikna forsendur í fasteignarekstri, sem eðli málsins samkvæmt er rekstur sem á að skila litlum en stöðugum hagnaði á mörgum áratugum? Krónan og óstöðugleiki hennar ýtir þannig undir áhættusækni og skammtímahugsun í atvinnulífinu og dregur þrótt úr þeim atvinnugreinum sem ættu að vera áhættuminni og byggja á lítilli en stöðugri framlegð og traustri framtíðarsýn. Á engum bitnar þetta ver en á landsbyggðinni, þar sem atvinnustarfsemi er almennt viðkvæmari fyrir áföllum og getur helst búið að því samkeppnisforskoti að bjóða upp á stöðugra rekstrarumhverfi og minni starfsmannaveltu. 

Þá ber ekki að vanmeta þátt ofurlaunakerfa bankanna í hruninu. Eftir að lánskjör bankanna á erlendum mörkuðum tóku dýfu á árinu 2006 mælti flest með auknu aðhaldi í rekstri þeirra og meiri hófsemi í erlendum skuldbindingum þeirra. Niðurstaðan varð hins vegar þveröfug og áfram var haldið að auka við útþenslu erlendis. Ekki verður betur séð en að árangurstengingar í launum stjórnenda bankanna hafi hvatt til frekari útþenslu, frekar en til hófsemi í útlánum. Launakerfið hafi þannig hvatt stjórnendur til að halda áfram skuldsettri útrás, þegar hagsmunir þjóðarinnar voru frekar þeir að dregið yrði úr áhættu og skuldsetningu. Ekki verður séð að FME hafi metið þessa áhættu með fullnægjandi hætti í eftirliti þess með bönkunum. Það hlýtur að vera grundvallaratriði fyrir fjármálalegan stöðugleika að launakerfi stjórnenda sé ekki á þann veg úr garði gert að það verðlauni áhættuhegðun en hegni mönnum fyrir fyrirhyggju og varkárni. 

Veikleikar í stjórnmálakerfinu 

Stjórnmálin eru ekki laus við sök í aðdraganda hrunsins. Eitt er það að stjórnsýslan var ekki nógu sterk og sjálfstæð til að vara við og leggja sjálfstætt mat á hættur, eins og fyrr var rakið. Hitt er að stjórnmálaflokkar læstust inni í hringrás gagnkvæms aðgerðaleysis á örlagatímum. Samfylkingin taldi strax fyrir kosningar 2007 ljóst að efnahagskerfi landsins gæti ekki búið við íslenska krónu til lengri tíma litið og að aðild að Evrópusambandinu væri því óhjákvæmileg. Enginn annar stjórnmálaflokkur féllst á þau rök. Við stjórnarmyndun 2007 var ákveðið að byggja áfram á EES-samningnum en spurningin um aðild átti að vera til stöðugs endurmats í ljósi hagsmuna landsins. Fljótt varð ljóst að samstarfsflokkurinn túlkaði þetta svo að aðild að Evrópusambandinu væri ekki til umræðu á kjörtímabilinu og eftir því sem hagsmunir landsins af aðild urðu augljósari, fjölgaði þeim Sjálfstæðismönnum sem lögðust gegn aðild að því virðist á hugsjónalegum forsendum. Eftir á að hyggja voru það mistök af hálfu Samfylkingarinnar að láta ekki brjóta á Evrópusambandsaðild vorið 2007. Þá hefði Sjálfstæðisflokkurinn verið tilneyddur að mynda stjórn með öðrum flokki og slíkt afturhaldsbandalag hefði þá borið skýra og augljósa ábyrgð á verkleysi í gjaldmiðilsmálum. 

Það er líka sérstakt áhyggjuefni að eftir því sem seig á ógæfuhliðina á árinu 2007 og í upphafi árs 2008 skyldi stjórnmálakerfið vera ófært um að taka á vandamálinu hratt og hefja aðildarumsóknarferli. Allflestir hagfræðingar og hagsmunaaðilar í atvinnulífi voru orðnir sammála þegar þarna var komið sögu um að aðild að ESB væri eina aðgerðin sem skapað gæti nauðsynlegan stöðugleika og dregið úr áhættu af hruni bankakerfisins. Samt hjakkaði stjórnmálaumræðan í sömu hjólförunum og sömu útúrsnúningar og rangtúlkanir einkenndu umræðuna sem fyrr. 

Að læra af reynslunni 

Í ljósi þessarar greiningar er framtíðarsýnin skýr. Við þurfum fjölbreytt, opið og lýðræðislegt samfélag. Við höfum ekki efni á að skipa ekki besta fólkinu til starfa í hverri stétt. Við þurfum að ljúka tímabili þöggunar, meðvirkni og skjallbandalaga. Við þurfum hreinskiptna og óvægna umræðu um kost og löst á hverju máli og á hverri hugmynd. 

Við þurfum að breyta stjórnarskrá og gera ríkisstjórnina að einu stjórnvaldi. Þá þurfa allir ráðherrar að axla ábyrgð af öllum ákvörðunum ríkisstjórnar. Slíkt skýrir pólitíska ábyrgð og gerir kjósendum betur kleift að tengja saman orð og athafnir. Það er komið nóg af ríkisstjórnum með tvær stefnur í álversmálum og hvalveiðimálum, með tilheyrandi hráskinnaleik og óljósri ábyrgð gagnvart kjósendum. Það er komið nóg af því að einn ráðherra misfari með veitingavald og þvingi samt í reynd aðra ráðherra til að axla samábyrgð af lögleysu og valdníðslu. Við þurfum eina ríkisstjórn með eitt markmið en ekki tólf ráðherra sem halda að þeir séu tólf sólir í tólf sjálfstæðum sólkerfum. Í kjölfarið þarf að brjóta niður múra milli ráðuneyta og afnema þannig smákóngavald sem hamlar skipulegu starfi og árangri í opinberri stefnumörkun. Styrkja þarf forsætisráðuneytið verulega og fela því stefnumörkunarhlutverk og yfirstjórn allrar lagasmíðar á vettvangi stjórnarráðsins. 

Styrkja þarf sjálfstæði embættismanna í stjórnsýslunni. Afnema þarf algerlega pólitískar ráðningar. Taka á ráðningavald úr höndum ráðherra og fela það nýrri starfsmannaskrifstofu í stjórnarráðinu sem lúti þingkjörinni yfirstjórn og utanaðkomandi eftirliti. Dómara á að skipa af ríkisstjórn í heild sameiginlega og skipan þeirra að vera staðfest af 3/5 hluta þings.
Hin nýja starfsmannaskrifstofa á einnig að vera ábyrg fyrir því að fullnægjandi þekking og reynsla sé tiltæk í stjórnsýslunni á hverjum tíma, þar á meðal á áhættumati og árangursstjórnun. Gera þarf embættismönnum skylt að gera mat á áhættu af stöðu mála á verkefnasviði þeirra og leggja þannig grunn að upplýstum ákvörðunum um viðbrögð við hættu. Styrkja þarf faglegan aga í stjórnsýslunni með aðild að Evrópusambandinu og auknu návígi íslenskra embættismanna og ráðherra við kollega í öðrum löndum. 

Endurreisa þarf Þjóðhagsstofnun til að sinna því hlutverki að veita faglega og óháða ráðgjöf um efnahagsmál, með enn skýrari hætti en hún þó gerði á sínum tíma. Jafnframt þarf að verja faglegt sjálfstæði Seðlabankans fyrir hinu pólitíska valdi og gera honum þannig kleift að leggja sjálfstætt og heildstætt mat á fjármálastöðugleika og þau atriði sem ógna honum. 

Leggja þarf grunn fyrir langtímasjónarmið í efnahagsmálum, draga úr áhættusækni og gera fyrirtækjum kleift að taka ákvarðanir og gera áætlanir til lengri tíma. Grundvallaratriði í því efni er aðild að Evrópusambandinu og upptaka evru sem gjaldmiðils. Stefnumörkun þar um þolir enga bið. Með lægri vöxtum og auknum gengisstöðugleika skapast loks tækifæri hér á landi fyrir ýmsan áhættulítinn rekstur með litla en stöðuga hagnaðarvon. 

Efla þarf Fjármálaeftirlitið og fá þar til starfa erlenda sérfræðinga fyrst um sinn. Setja þarf almenna launastefnu í nýju bönkunum sem komi í veg fyrir ofurlaunaþrýsting. Jafnframt þarf að tryggja að afkastahvetjandi launakerfi í bönkum verðlauni ekki einungis útþenslu heldur einnig ábyrgð, aga og aðhald. 

Stjórnmálastarf þarf að endurhugsa í ljósi nývaknaðs áhuga á milliliðalausri þátttöku. Kosningalög þurfa að endurspegla rétt fólks til persónukjörs innan ramma flokkslistavals. Við verðum að varast þær hættur sem felast í fyrirframgefnum niðurstöðum, þöggun og innpökkuðum stjórnmálalausnum. Við þurfum þvert á móti að brjóta stjórnmálunum leið út úr bakherbergjunum og ýta þeim fram í dagsljósið. Til þess þurfum við að læra að nýta kosti umræðu og skoðanaskipta og óttast ekki heiðarleika og hreinskiptni.

07. 02 2009

Undanfarið hefur verið nokkur umræða um þær tillögur nefndar ríkisstjórnarinnar, sem Mats Josefsson veitir forstöðu, að styrkja þurfi eigendahlutverk ríkisins gagnvart nýjum ríkisbönkum og taka með skipulegri hætti á erfiðum skuldamálum en hingað til hefur verið gert. 

Vart hefur orðið ótta um að í þeirri leið felist aukin hætta á pólitískum afskiptum og afturhvarf til þess pólitíska skömmtunarkerfis sem við bjuggum við áratugum saman. Fátt er fjær sanni. 

Ríkið er nú eigandi þriggja stærstu banka landsins. Verulegs frumkvæðis er þörf af hálfu ríkisins til að koma efnahagslífinu aftur á kjöl. Við þær aðstæður er val um tvennt: Að fulltrúar ríkisins í hverjum banka um sig taki ákvarðanir eða að þær séu teknar á einum stað með samræmdum hætti. Augljóst er hvort fyrirkomulagið veldur meiri hættu á ógagnsæi, spillingu og því að tekið sé með ósambærilegum hætti á sambærilegum málum. 

Stefnumörkun Josefsson-nefndarinnar tryggir að einn aðili sinni úrvinnslu stærstu og flóknustu skuldamála bankanna þar sem hægt er að koma við endurfjármögnum og endurskipulagningu í rekstri. Ætlunin er að eignaumsýslufyrirtækið starfi á grundvelli almennra leikreglna og sú staðreynd mun auðvelda að halda viðskiptamálefnum í hæfilegri fjarlægð frá pólitískri hagsmunagæslu. 

Enginn vill afturhvarf til pólitískrar íhlutunar í viðskiptaákvarðanir banka. En almenningur á rétt á að tekið sé á sambærilegum málum með sambærilegum aðferðum og að tryggt sé að hagsmunir ríkisins séu varðir með almennum leikreglum, frekar en að tilviljun ráði ákvörðunum og þær séu allar vafðar í þoku ógagnsæis og efasemda vegna flókinna vináttu- og eignatengsla.
Afskiptaleysi ríkisvaldsins af fjármálamarkaði og stefnuleysi hins opinbera í uppbyggingu fjármálamarkaða á stóran þátt í því hruni sem orðið hefur. Það er tímabært að við tileinkum okkur virk, fagleg og gagnsæ ríkisafskipti af þeirri gerð sem stutt hafa við efnahagslega velferð í nágrannalöndum okkar um áratugi. 

Birt í Fréttablaðinu, 25. febrúar 2009.

21. 12 2008 Það einkennir oft umræðu um alþjóðamál hér á landi að mönnum er gjarnara að reyna að finna hjáleið framhjá almennum leikreglum á alþjóðavettvangi en að fara troðnar slóðir. Þessi þjóðarlöstur - að leita sér stöðugt að nýrri smugu - hefur einungis skilað okkur vondri niðurstöðu þegar þessi leið hefur verið farin. Okkur hefur gefist best að vinna með nágrannaríkjum okkar og leita sömu lausna, hvort sem það var með aðildinni að EFTA eða með samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. 

Nú blasir við að íslenska krónan verður ekki gjaldmiðill þjóðarinnar nema um stutta hríð. Undanfarin misseri hefur ítrekað verið staðhæft að einhliða upptaka evru sé lausn á þessum gjaldmiðilsvanda. Jafn oft hafa verið færð sannfærandi rök fyrir því að svo er ekki. Einhliða upptaka evru hefur aldrei verið reynd af þróuðu, sjálfstæðu ríki. Evrópusambandið er andvígt einhliða upptöku. Við eigum víðtæk og pólitísk og viðskiptaleg tengslum við Evrópusambandið. Upptaka gjaldmiðils Evrópusambandsins, í blóra við vilja þess, er ósamrýmanleg slíkri stöðu. Það hefur líka verið bent á að einhliða upptaka sé okkur dýr og að hún leysi á engan hátt úr þeim vanda sem að okkur steðjar vegna skorts á lánveitanda til þrautavara. Bankakerfið okkar hrundi vegna skorts á alþjóðlegum gjaldeyri. Um allan heim leita menn leiða til að stækka gjaldmiðilssvæði til að draga úr áhættu smárra myntsvæða og greiða fyrir meira efnahagsjafnvægi og lægri vöxtum til lengri tíma litið. Ætlum við þá, eftir allt sem á undan er gengið, að búa til sérstaka íslenska evru með tilheyrandi áhættu? 

Það er til leið til efnahagslegrar endurreisnar sem öll nágrannaríki okkar hafa farið við efnahagslega ágjöf. Sú leið er aðild að Evrópusambandinu. Hún leysir auðvitað ekki allan vanda tafarlaust, en hún veitir jafnt efnahagslegan og pólitískan stöðugleika. Aðild er líka til þess fallin að tryggja öllum í samfélaginu sanngjarna hlutdeild í efnahagslegum ávinningi og draga úr hættu á misskiptingu milli stétta og þjóðfélagshópa. Einhliða upptaka án samþykkis Evrópusambandsins er tilræði við það efnahagslega jafnvægi sem er nauðsynleg forsenda sáttar um nýja efnahagsuppbyggingu. 

Sumir talsmenn þessarar hugmyndar staðhæfa að þessi leið sé óhjákvæmileg vegna erfiðrar stöðu landsins og þess tíma sem aðildarviðræður taki. Það eru mikil falsrök. Fyrir það fyrsta hefur framkvæmdastjórn Evrópusambandsins veitt fyrirheit um að aðildarviðræðum verði hraðað í ljósi fordæmislausrar stöðu Íslands. Í annan stað líta slíkar staðhæfingar framhjá þeim ávinningi sem aðildarferlið yrði fyrir efnahagslífið og verðmyndun á krónunni. Augljóst er og ágreiningslaust að hættulegt er að láta krónuna fljóta áður en að aðildarviðræður hefjast og á meðan fullkomin óvissa er um framtíðarfyrirkomulag peningamála. 

En það yrði okkur verulegur ávinningur í kjölfarið að hafa krónuna með slíku flotholti, sem aðildarferlið er, til að takast á við það efnahagslega ójafnvægi sem hér er óhjákvæmilegt á næstu árum. Það er enda tilgangur aðildarferlisins í efnahagslegu tilliti að draga úr ósamkvæmni í hagsveiflu og tryggja sjálfbærni þess viðmiðunargengis sem evran yrði á gagnvart íslensku krónunni til frambúðar. Einungis þannig tryggjum við traust og stöðugt efnahagskerfi til næstu áratuga. Það ber ekki að útiloka að sérstakar lausnir eða tímafrestir finnist í aðildarumsóknarferlinu, ef íslenskir hagsmunir kalla á það. En það er grundvallaratriði að slíkt sé unnið sem hluti af umsóknarferlinu og ákvarðanir séu teknar í samráði við Evrópusambandið. 

Við þurfum ekki meira af undanbrögðum, hálfsannleik og því að farið sé á svig við almennar reglur sem aðrar þjóðir fara eftir. Við þurfum ekki meira af óábyrgri ævintýramennsku. Við þurfum ekki fleiri séríslenskar lausnir, með tröllaukinni áhættu fyrir almenning en öruggum ávinningi fyrir kaupahéðna. Við þurfum grunn fyrir endurreisn efnahagslegs stöðugleika fyrir alla, með lágum vöxtum og heilsteyptri framtíðarsýn. 

Birt í Morgunblaðinu, 17. desember 2008.

28. 11 2008

Verðtrygging langtímalána er óaðskiljanlegur fylgifiskur íslensku krónunni. Smæð krónunnar og sveiflur hennar valda því að ef engrar verðtryggingar nyti við, væri enginn möguleiki til að taka langtímalán á föstum vöxtum á Íslandi. Verðtryggingunni er ætlað að bæta lánveitanda tjón það sem hann getur orðið fyrir vegna rýrnunar á fé hans vegna verðlagshækkana. Jafnframt hefur verðtrygging gert samfélaginu kleift að dreifa kostnaði af verðbólguskotum yfir allan lánstímann, í stað þess að aukinnar verðbólgu sjái strax stað í vaxtakjörum. Sem dæmi má nefna að ef húsnæðisvextir væru óverðtryggðir í dag væru þeir væntanlega upp undir 30%. Við þær aðstæður væru enn fleiri að komast í greiðsluþrot en raun ber vitni og enn fleiri að missa heimili sín en búast má þó við ef allt fer á versta veg á næstu árum. 

Ókostir verðtryggingarinnar 

Vandinn við verðtrygginguna er að hún er deyfilyf. Þegar vel árar og verðbólga er hófleg gerir verðtryggingin stjórnvöldum kleift að losna undan gagnrýni á lausatök í efnahagsmálum. Þetta var t.d. staðan árin 2005-2006. Við vöruðum mörg við ofþenslu og skuldsetningu en almenningur fann ekki mikið fyrir afleiðingum efnahagsklúðursins, þar sem verðbætur lögðust einungis við höfuðstól og afborganir hækkuðu óverulega. 

En nú undanfarna mánuði og misseri hefur íslenskur almenningur fengið að kenna á því að fullu hversu ómöguleg verðtryggingin er í raun. Við höfum líka fengið óþyrmilega að finna fyrir því að verðtrygging getur ekki gengið upp með mikilli verðbólgu. Þess vegna er ábyrgð þeirra mikil sem forðuðust efnahagslegan stöðugleika eins og heitan eldinn á uppgangsárunum og lugu því að sjálfum sér og öðrum að íslensk króna gæti gengið sem framtíðargjaldmiðill þjóðarinnar. 

Ófyrirséð kerfishrun 

Eftir hrunið mikla hefur þörf fyrir aðgerðir orðið brýnni en fyrr. Ríkisstjórnin hefur þegar gripið til aðgerða til að taka á brýnasta vanda heimila sem standa frammi fyrir mikilli hækkun á greiðslubyrði vegna hækkunar verðtryggðra lána á næsta ári. Ný greiðslujöfnunarvísitala gerir lántakendum kleift að lækka greiðslubyrði milli 10-20% á næstu tveimur árum, þegar búast má við að kaupmáttur verði í lágmarki og atvinnuleysi sem mest. Greiðslubyrðin frestast þá þar til síðar á lánstímanum, þegar efnahagslegar aðstæður hafa batnað og atvinnuleysi minnkað. 

Við kerfishrunið hafa gríðarlegar eignir í samfélaginu orðið að engu. Þetta hrun er að öllu leyti ófyrirséð og ekki lántakendum að kenna að nokkru leyti. Þrír fjórðu hlutar skulda heimilanna eru verðtryggðar. Við þessar aðstæður er ófært að stór hluti þjóðarinnar verði að bera skuldbindingar sínar að fullu, til þess eins að hlífa lánveitendunum og fjármagnseigendunum einum við tjóni. Skiptir þá engu þótt endanlegir lánveitendur séu að stærstum hluta lífeyrissjóðir eða ríkið, í gegnum hina nýju ríkisbanka. Þeir þurfa eftir sem áður að bera tjónið a.m.k. að hluta á móti lántakendunum, þegar hamfarir af þessum toga ríða yfir þjóðina. 

Varanleg lausn er framundan
 
Við getum hins vegar ekki hummað fram af okkur lengur að fá varanlega lausn á þessu vandamáli og losa almenning undan verðtryggingunni. Eina leiðin til þess er með aðild að Evrópusambandinu og notkun betri gjaldmiðils. En breytingin þarf ekki að vera langt undan, því þetta verkefni þarf ekki að bíða upptöku evru. Nægjanlegt er að stöðugleiki verði kominn í gengi krónunnar gagnvart evrunni og Ísland verði komið inn í myntsamstarf aðildarríkja ESB innan ERM II. Aðferðin yrði sú að beita skiptiútboði þar sem útistandandi skuldabréfum Íbúðalánasjóðs og annarra lánveitenda yrði skipt fyrir evrubréf með föstum vöxtum án verðtryggingar. Í kjölfarið væri hægt að breyta lánskjörum almennings til samræmis. Það eru því horfur á að hægt að losa lántakendur við verðtrygginguna strax á fyrsta ári ESB-aðildar. 

Okkur liggur á, því það er mikilvægt að aftengja vítahring verðtryggingarinnar. Við vitum að það sem bíður okkar þegar við komum út úr kreppunni eru hækkandi laun, hækkandi húsnæðisverð og hækkandi neysluvörur. Allt mun þetta að óbreyttu leiða til hækkunar lánanna okkar, samkvæmt þeirri séríslensku vitleysislausn sem við höfum búið til með verðtryggingunni. Verðtryggingin er að fara langt með að eyða eignum heimilanna á leiðinni inn í kreppuna. Við verðum að hafa hraðar hendur til að forða því að því hengingarólin herðist enn um háls þeirra sem lifa munu kreppuna af, vegna vísitöluhækkana sem munu óhjákvæmilega fylgja hækkun verðlags í kjölfar kreppunnar. 

Þríþætt aðgerðaáætlun 

Í reynd er því um þríþætta aðgerðaáætlun að ræða. 

Í fyrsta lagi mun greiðslujöfnunarvísitalan lækka greiðslubyrði verðtryggðra lána á næstu tveimur árum um allt að 20%. Sú breyting mun forða mörgum heimilum frá miklum erfiðleikum og fresta byrðum til seinni tíma, þegar betur árar. 

Í öðru lagi þarf að finna sanngjarna leið til að leysa lántakendur undan hluta þess kostnaðar sem þeir ella verða fyrir af hækkun lánskjaravísitölu á næstu mánuðum. Það verður einungis gert með almennri skattlagningu ríkisins á alla og þannig tryggt að sá kostnaður verði borinn af samfélaginu í heild en ekki einungis af þeim sem eru að bera lánin nú. 

Í þriðja lagi þarf að losa lántakendur við verðtryggingarkerfið svo fljótt sem auðið er áður en efnahagslífið tekur að glæðast á ný, með aðild að Evrópusambandinu. 

Við þurfum að taka hratt og skilmerkilega á þeim vanda sem verðtryggingin skapar á næstu mánuðum. Við getum gripið til ýmissa tímabundinna aðgerða sem létta byrðarnar, flutt þær til í tíma eða dreift þeim að hluta með jafnari hætti en ella væri. En einhver hópur Íslendinga þarf alltaf að borga fyrir verðtrygginguna á meðan íslenska krónan er til. Undan því verður ekki vikist. Því fyrr sem við náum í gegn aðild að Evrópusambandinu, því fyrr getum við kvatt verðtrygginguna. Við megum einfaldlega engan tíma missa. 

Birt í Morgunblaðinu 28. nóvember 2008.

08. 11 2008

Hrun efnahagskerfisins á undanförnum vikum hefur breytt sýn okkar flestra á forgangsverkefni í samfélaginu. Það hefur líka breytt því hvaða þolinmæði við höfum gagnvart töfum á brýnum réttlætismálum. Eitt slíkra mála er breyting á eftirlaunakjörum æðstu embættismanna ríkisins.

Það hefur lengi verið þyrnir í augum okkar margra að sérstakar reglur um rýmri eftirlaunaréttindi gildi um ýmsa æðstu embættismenn ríkisins og að þeir ávinni sér réttindi óháð inngreiðslum í lífeyrissjóði, öfugt við aðra borgara. Þessu hefur lengi verið tímabært að breyta. Nú, þegar við blasir að almennir launamenn muni þurfa að þola lækkun lífeyrisréttinda vegna efnahagshrunsins, skiptir miklu að við mætum þeim áföllum með breytingum á eftirlaunaréttindum æðstu embættismanna. Þeir eiga ekki að fá lífeyri sem er langt umfram það sem þeir greiddu fyrir, á sama tíma og fólk sem greiddi fyrir sinn lífeyri fær ekki einu sinni til baka það sem greitt var, með eðlilegri ávöxtun.

Undanfarin misseri hefur staðið í miklu lögfræðilegu stímabraki um það hvort og þá hvernig unnt sé að afnema þau réttindi sem þegar hafa verið veitt. Það álitamál hefur tafið aðgerðir í þessu efni. Ég tel að nú sé svo komið að tími lögfræðilegra þræta um þetta mál sé löngu liðinn.

Ekkert er annað að gera í stöðunni en að afnema þau forréttindi sem veitt voru í árslok 2003. Þau á að afnema skilyrðislaust og án bóta. Flestir þeirra sem réttindanna njóta vænti ég að séu sómamenn og muni una slíkri aðgerð þegjandi og hljóðalaust við þær erfiðu aðstæður sem við búum við. Fari svo hins vegar að einhverjir forréttindapésar telji að með því sé á þeim á sér brotið, er rétt að svæla slík smámenni út úr skúmaskotum lögfræðiþrætna og láta þá kalla eftir ósanngjörnum forréttindum sér til handa fyrir dómi. Þá vitum við nöfn þeirra síngjörnu einstaklinga sem ekki eru tilbúnir að axla sömu byrðar og almenningur í landinu og getum híað á þá á götu héðan í frá. Tjónið fyrir ríkið verður ekkert. Það eina sem ríkið kann að verða dæmt til að greiða eru þau allt of ríflegu eftirlaun sem við hefðum ella þurft að greiða þessum sömu aurapúkum til handa. Í gerningaviðrum undanfarinna vikna höfum við oft gengið á ystu nöf gagnvart stjórnskipulegu réttmæti laga. Því ekki nú, þegar býður þjóðarsómi og réttlætismál er annars vegar? Við höfum sem samfélag allt að vinna og engu að tapa. 

Birt í Morgunblaðinu 8. nóvember 2008.

04. 11 2008

Síðustu vikur hefur formaður VG leitað stuðnings í útlöndum fyrir þeirri staðhæfingu að rangt hafi verið af íslenskum stjórnvöldum að leita eftir samstarfi við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn. Þess í stað hefðu íslensk stjórnvöld átt að leita til Norðmanna og annara Norðurlanda um einhvers konar sérnorræna lausn. Forsætisráðherra Noregs hefur hins vegar ítrekað bent á það í síðustu viku að aðkoma Alþjóðagjaldeyrissjóðsins greiði fyrir því að Norðmenn og aðrir hafi getað komið að málum og að einstök lönd hafi ekki haft burði til að leiða starf af þessum toga. Formaður VG hefur í kjölfarið reynt að afflytja svör forsætisráðherrans til að draga úr þeim áfellisdómi sem þarna er kveðinn upp yfir málflutningi VG.

En formaður VG er ekki af baki dottinn þótt hann hafi misst átta í skógarferð sinni í Noregi. Í Morgunblaðinu á laugardagsmorgun talar hann fyrir upptöku norskrar krónu og kveður beiðni um slíkt verða vel tekið af norskum stjórnvöldum. Og ekki virðist varkárni Steingríms í túlkun á afstöðu norskra stjórnvalda hafa aukist við útreiðina um Alþjóðagjaldeyrissjóðinn. Þvert á móti spáir formaður VG fyrir um viðbrögð norskra stjórnvalda af nokkurri drýldni og segir:„Ég leyfi mér að fullyrða, og ég hef býsna góð sambönd í norskum stjórnmálum, að ósk af þessu tagi yrði ekki hafnað.“

Óheppni formanns VG í milliríkjasamskiptum ríður hins vegar ekki við einteyming. Áður en fréttin um forspárhæfileika formannsins var komin á prent hafði forsætisráðherra Noregs aftekið upptöku Íslendinga á norskri krónu á fréttamannafundi í Noregi. Og það sem meira er: Þegar spurningin var borin upp við forsætisráðherrann stóð fjármálaráðherra Noregs – formaður systurflokks VG – við hlið forsætisráðherrans og gat varla haldið niðri í sér hlátrinum yfir þessari fráleitu hugmynd. Maður hlýtur því að spyrja sig hvar hin „býsna góðu sambönd“ Steingríms J. Sigfússonar liggja í Noregi.

Auðvitað gæti maður bara hlegið að þessari fumkenndu seinheppni ef málflutningur VG væri ekki jafn fráleitur og þjóðhættulegur og raun ber vitni. VG hefur hafnað umræðu um aðild að Evrópusambandinu fyrst og fremst með vísan til fullveldis íslensku þjóðarinnar. Tilraunir okkar til að verja það fullveldi með stöðu okkar utan ESB hafa valdið því að almenningur í landinu er berskjaldaðri fyrir gönuhlaupum auðjöfra og kaupahéðna en almenningur í ríkjum ESB. En í stað þess að læra af reynslunni leggur VG nú til fullkomið fullveldisafsal á sviði peningamála. VG hafnar því að við deilum fullveldi okkar í peningamálum með öðrum þjóðum – og njótum jafn mikils atkvæðavægis við ákvörðun sameiginlegrar peningamálastefnu og tugmilljónaþjóðir – og kjósa frekar að afsala stjórnarfarslegu fullveldi í hendur annars ríkis. 

Sumir hafa gagnrýnt VG undanfarna mánuði fyrir að vilja afturhvarf til 1975. Nýjasta gönuhlaup formannsins sýnir hins vegar að áfangastaðurinn er árið 1262. Langar marga einlæga áhugamenn um þjóðfrelsi og þjóðlega reisn innan raða VG með Steingrími í þá sneypuför? 

Birt í Morgunblaðinu, 4. nóvember 2008.

28. 10 2008

Gunnar Birgisson, bæjarstjóri í Kópavogi, lét furðuleg og ósmekkleg ummæli falla í viðtali við sjónvarpsfréttir RÚV síðastliðinn sunnudag. Þar vísaði hann gagnrýni Samfylkingarmanna á stjórn Seðlabankans á bug með því að rekja að Jón Sigurðsson, hagfræðingur og fyrrverandi ráðherra Alþýðuflokksins, sæti fyrir hönd Samfylkingarinnar sem varaformaður Seðlabankans og væri að auki formaður stjórnar Fjármálaeftirlitsins sem skipaði stjórnir skilanefnda bankanna. „Þannig að Samfylkingin ætti að tala við Jón Sigurðsson áður en hún talar við Davíð Oddsson“.

Ummæli bæjarstjórans eru lýsa annað tveggja mikilli vanþekkingu á stjórnkerfi efnahagsmála eða ósvífinni tilraun til að drepa málum á dreif með óhróðri um nafngreindan heiðursmann. Hvorugt er gott til afspurnar fyrir bæjarstjórann í Kópavogi en hvorugt kemur á hinn bóginn verulega á óvart þegar hann á í hlut.

Jón Sigurðsson er þekktur af verkum sínum og af yfirburðaþekkingu á hagfræði. Hann starfaði um árabil sem einn helsti ráðgjafi íslenskra ríkisstjórna í efnahagsmálum og það var ógæfa margra þeirra ríkisstjórna að orna sér frekar við skammtíma elda óábyrgrar efnahagsstjórnar en að hlíta hans ráðum. Hann var á þeim árum m.a. fastafulltrúi Norðurlanda í framkvæmdastjórn Alþjóðagjaldeyrissjóðsins um hríð og fulltrúi Íslands í stjórn Norræna fjárfestingarbankans og stjórnarformaður þar og fulltrúi Íslands í hagþróunar- og hagstjórnarnefnd OECD. Að loknum stuttum og árangursríkum stjórnmálaferli var Jóni boðin staða forstjóra Norræna fjárfestingarbankans, sem hann gegndi fram á síðustu ár.

Hægt væri að hafa mörg orð um þekkingu og hæfni Jóns Sigurðssonar sem hagfræðings en ég læt nægja að rifja upp rit um efnahagsmál sem hann ritstýrði fyrir Samfylkinguna í aðdraganda kosninga 2007. Þar varaði hann við ójafnvægi í íslenskum þjóðarbúskap og spáði nákvæmlega fyrir um þær hættur sem síðar urðu til að koma efnahagslífinu á hliðina: „Hættan er sú að Ísland missi trúverðugleika á alþjóðlegum fjármálamörkuðum, en þá væri voðinn vís með hækkandi vaxtaálagi, gengisfalli og verðbólgugusu.“ Það hefði verið óskandi að fleiri hefðu áttað sig á þessari hættu.

Það er að mínu viti einstök gæfa fyrir þessa þjóð að Jón skyldi við starfslok vera tilbúinn að fórna tíma sínum til erilsamra og óvinsælla verkefna í þágu þjóðarinnar. Hann tók við stjórnarformennsku í FME í byrjun þessa árs og hefur setið í bankaráði Seðlabankans frá vori 2007. Bæjarstjóranum í Kópavogi til fróðleiks skal upplýst að bankaráð Seðlabankans fer ekki með þá þætti stjórnar efnahagsmála sem bankinn sinnir að lögum, heldur rekstur bankans. Um efnahagsstjórnina sjá seðlabankastjórarnir þrír og bera einir á henni fulla ábyrgð.

Nú er það svo að það hefur vissulega fallið í skaut stjórnar FME að skipa stjórnir skilanefnda hinna gömlu banka og að hafa yfir stjórn þeirra að segja. Það var verkefni sem við þingmenn færðum stjórn FME með neyðarlögunum 6. október sl. Ekki verður auðveldlega séð hvernig það hlutverk setur ábyrgð á núverandi efnahagsöngþveiti á herðar Jóns Sigurðssonar. Hins vegar er ljóst að hans er ábyrgðin á því að greiða úr því ástandi sem skapast hefur og reka bankana til hagsbóta til kröfuhafa uns þeir fara endanlega í gjaldþrot. Það er afar sérkennilegt að ætla sendiboða válegra tíðinda ábyrgð á óförunum með þeim hætti sem Gunnar Birgisson virðist gera.

FME fer að lögum með eftirlit með fjármálastofnunum. Framganga FME er auðvitað einn þeirra þátta sem fjalla þarf um í þeirri heildarúttekt um stjórn efnahagsmála og framgöngu eftirlitsstofnana undanfarin misseri sem vonir standa til að ríkisstjórnin hafi forgöngu um á næstu mánuðum. Ég veit að Jón Sigurðsson mun útskýra vandlega það verklag FME sem hann ber ábyrgð á, enda hefur hann tamið sér rökfasta og málefnalega framgöngu á öllum sínum ferli og aldrei vikist undan ábyrgð.

Vönduð úttekt á aðdraganda yfirstandandi efnahagshörmunga er nauðsynleg til að hægt sé að efna til málefnalegrar umræðu um verklag FME við eftirlit, sem og um framgöngu Seðlabankans á undanförnum misserum og árum. Viðtalið við Gunnar Birgisson sýnir að hann gerir ekki greinarmun á málefnalegri og rökstuddri gagnrýni á tilteknar aðgerðir Seðlabankans og almennu skítkasti. Það er þessi talsmáti og aðferðafræði útúrsnúninga og órökstuddra fullyrðinga sem hefur eitrað umræðu um efnahagsmál á undanförnum árum og átt stærstan þátt í að koma efnahag þjóðarinnar í þær ógöngur sem raun ber vitni. Íslensk þjóð og íbúar Kópavogs eiga betra skilið en þessi ósköp.

Birt í Morgunblaðinu, 28. október 2008.

07. 07 2008 Við heyrum oft af niðurstöðum samanburðarkannana sem sýna góða stöðu Íslands í samanburði við önnur lönd. Þrátt fyrir að við höfum oft síðustu ár mælst með lélega útkomu í hagstjórn – m.a.s. talist lélegri á því sviði en í karlafótbolta – hafa ýmsir aðrir þættir verið okkur hliðhollir og gert að verkum að staða okkar hefur verið með því besta sem gerist.

En það er ekki síður mikilvægt að skoða þann samanburð sem er okkur óhagstæður. Þannig háttar til að í danska viðskiptablaðinu Børsen var nýverið athyglisverð frétt um þróun íslensku krónunnar. Þar kom fram að krónan hefði fallið svo mjög að helst væri að leita samanburðar meðal þjóða sem við erum ekki vön að bera okkur saman við – og dygði það þó ekki til. Þannig hefur nýgíneíska cedíið fallið um 16,73% gagnvart danskri krónu frá áramótum og svasílenska línangeníið hefur fylgt suður­afríska randinu og fallið um 20,24%. Íslenska krónan hefur hins vegar fallið vel yfir 30% gagnvart danskri krónu á sama tíma.

En kannski er ekki ástæða til að örvænta. Í greininni kom fram að krónan hefur ekki reynst jafn veik og túrkmeníska manatið, en það hefur fallið um 65,78%. Þar er sem kunnugt er Gúrbangúlí Berdímúhammedoff tekinn við stjórnartaumunum í kjölfar fráfalls Nýasofs Túrmenbasha í fyrra, en spilling og flokksræði einkenna sem fyrr allt þjóðlífið. Neðst á listanum í Børsen yfir veika gjaldmiðla er svo simbabveski dollarinn, sem fallið hefur um 100 prósent. Allir þekkja þær stjórnarfarslegu hörmungar sem gengið hafa yfir hina simbabvesku þjóð undanfarin ár og skýra hrun þess samfélags.

Þetta hlýtur að vekja okkur til umhugsunar um í hvaða hópi Ísland er þegar litið er til gengisstöðugleika. Við sjáum af þessum samanburði hvað ógæfusömustu þjóðir heims, sem lúta dyntum sjúkra einræðisherra, þurfa að sætta sig við. Metnaðarfull þjóð sem vill búa við góðan og stöðugan kaupmátt og búa alþjóðavæddum fyrirtækjum fyrirsjáanlegt rekstrarumhverfi hlýtur að ætla sér aðra efnahagsumgjörð og betri. 

Birt í Fréttablaðinu, 7. júlí 2008.

28. 06 2008

Við fall krónunnar undanfarið hafa margir gagnrýnt viðskipti bankanna með gjaldeyri og gert því skóna að þau hafi haft áhrif til veikingar krónunnar. Leit að blórabögglum af þessum toga er fánýt.

Erlendir spekúlantar hafa misst áhuga á krónunni og því sveiflast verðgildi hennar til og frá í litlum viðskiptum, til tjóns fyrir almenning og fyrirtæki. Bankamenn munu alltaf eiga viðskipti þegar þeim hentar því það er skylda þeirra gagnvart hluthöfum bankanna. Það er tilgangslaust að fárast yfir því. Sama á við um auðmenn landsins. Það er ekki hægt að byggja efnahagslegan stöðugleika á því að fara bónarveg að bönkunum eða auðmönnum og biðja þá vinsamlegast að reyna að passa að hagnast ekki á ónýtri krónu. Þeir munu alltaf gæta sinna hagsmuna og ekkert er við því að segja. Með sama hætti verður stöðugleiki ekki byggður á því að beita úreltum handaflsaðgerðum til að reyna að hafa áhrif á gengi gjaldmiðils sem flýtur á markaði.

En rétt eins og bankamenn bera skyldur gagnvart eigendum sínum og auðmenn bera skyldur gagnvart sjálfum sér bera stjórnmálamenn skyldur gagnvart kjósendum sínum. Það er hlutverk stjórnmálamanna að hugsa um hag almennings og verja hann. Þar skiptir mestu að skapa nógu sterka umgjörð um peningamál til að tryggja að bankar og auðmenn geti átt þau viðskipti sem hugur þeirra stendur til á markaði, án þess að almenningur þurfi að hljóta af því óásættanlegt tjón. Það á ekki að vera hlutskipti stjórnmálamanna að rella í auðmönnum og biðja þá um að haga viðskiptum sínum á einn veg eða annan til að verja ónýtt peningakerfi. 

Það er ekki hægt að réttlæta það að einstök viðskipti á markaði eða áhugaleysi örfárra erlendra spekúlanta geti kallað stórfellda kjaraskerðingu og atvinnuleysi yfir fjölda fólks. Slíkt ástand sýnir algert ráðþrot íslensks stjórnmálakerfis gagnvart brýnustu verkefnum samfélagsins og átakanlegt getuleysi stjórnmálamanna til að varna því að örlög vinnandi fólks og verðmætaskapandi atvinnugreina ráðist af stundarhag markaðsafla. 

 Birt í Fréttablaðinu, 28. júní 2008.

16. 06 2008

Ástand efnahagsmála nú er grafalvarlegt. Vorið 2007 ritaði Jón Sigurðsson, fyrrum ráðherra, aðfararorð í rit Samfylkingarinnar um efnahagsmál og sagði þá meðal annars: „Hættan er sú að Ísland missi trúverðugleika á alþjóðlegum fjármálamörkuðum, en þá væri voðinn vís með hækkandi vaxtaálagi, gengisfalli og verðbólgugusu.“ Fátt lýsir betur því ástandi sem við búum við í dag. Við bætast svo ófyrirséðar hækkanir á hrávöru og eldsneyti sem valda enn frekari verðhækkunum hér á landi.

En það er eins og margir forðist að horfast í augu við að núverandi ástand er bein afleiðing þess ójafnvægis sem hefur verið meginboðorð í efnahagsstefnunni undanfarinn áratug. Allt frá upphafi stóriðjuframkvæmdanna fyrir austan hafa stjórnvöld skipulega vanrækt efnahagsstjórnina og talið sjálfum sér og öðrum trú um að á Íslandi ættu við einhver allt önnur viðmið um efnahagsstjórn en í öðrum ríkjum. Þótt Seðlabankinn hafi reynt að standa í ístaðinu hefur hann líka gerst sekur um alvarlegt vanmat á þeim hættum sem að steðjuðu.

Mistök undanfarinna ára
Okkur var sagt að engin ástæða væri til að óttast þau miklu vaxtamunarviðskipti sem helltust yfir landið og þrýstu gengi krónunnar í óraunhæfar hæðir. Í kjölfarið komu misseri gegndarlausrar einkaneyslu, þar sem falskt gengi lagðist á eitt með einstaklega hagstæðu verði erlendrar neysluvöru til að halda niðri verði á innflutningi. Á sama tíma var vanrækt að nýta einstaklega hagstætt gengi og góð skilyrði á alþjóðlegum lánamörkuðum til að styrkja gjaldeyrisforðann.

Okkur var líka sagt að það væri skynsamlegt að lækka almennan tekjuskatt ár frá ári á árunum 2004-2006. Með því var hellt olíu á eftirspurnareldinn sem allir vissu að logaði þá þegar glatt. Engin ríkisstjórn annars staðar í Evrópu hefði látið sér til hugar koma að beita almennri tekjuskattslækkun við þessar aðstæður. Hér á landi voru gagnrýnendur þessa ábyrgðarleysis úthrópaðir sem sérstakir talsmenn óheftra ríkisafskipta og andstæðingar skattalækkana. Alveg virtist hafa farið framhjá stjórnvöldum að eftir að gengi gjaldmiðilsins hafði verið látið fljóta ættu stjórnvöld enga aðra kosti en ríkisfjármál - og þar með skattastefnu - til að hafa áhrif á verðbólguþróun.

Okkur var einnig sagt að engin úrræði væru tiltæk til að hefta innrás bankanna á íbúðalánamarkaðinn síðla árs 2004. Seðlabankinn hafði þá nýlega stóraukið peningaframboð og auðveldaði þannig í reynd bönkunum að fjármagna undirboð gagnvart Íbúðalánasjóði. Bankinn greip einnig alltof seint til stýrivaxtahækkana til að taka á ástandinu. Stjórnvöld áttu einnig ýmsa möguleika til bregðast við, ef vilji hefði verið til þess.

Síðast en ekki síst voru allir stjórnmálaflokkar tilbúnir að styðja matarskattslækkun rétt fyrir kosningar 2007. Sú lækkun skilaði þeim eina árangri að falsa verðbólgutölur síðustu mánuðina fyrir kosningar og tryggja þannig áframhaldandi svikalogn, en alltaf var vitað að mjög ólíklegt væri að þessi aðgerð myndi skila almenningi nokkrum ávinningi við þessar aðstæður. Matarskattslækkunin er líklega besta dæmið um sigur sýndarmennskunnar yfir raunveruleikanum í efnahagsstjórn síðustu ára, þótt af mörgu sé að taka.

Ný stefnumörkun
En nú er raunveruleikinn kominn í heimsókn og kallar okkur til verka. Með sama hætti og við fluttum áður inn verðhjöðnun og nutum góðs af, flytjum við nú inn erlendar kostnaðarhækkanir á degi hverjum. Óhóflegur innflutningur alltof eyðslufrekra bílófreskja undanfarin ár veldur eigendum miklum höfuðverk. Verðbólguhraði umfram allar spár bendir til þess að fyrirtækin hafi víðtæka vantrú á að við náum að afstýra alvarlegri verðbólgu. Kaupmáttaraukning sem var að miklu leyti byggð á óhóflegri skuldsetningu og eiginfjárdrætti er horfin.

Við þessar aðstæður er mikilvægt að stjórnvöld marki skýra stefnu. Aðildarumsókn að Evrópusambandinu og stefnumörkun um upptöku evru fæli í sér slíka stefnu, því hún myndi skuldbinda ríkið til að haga efnahagsstjórn með ábyrgum hætti. En þótt við náum ekki saman um aðildarumsókn á næstu vikum er engin ástæða til að sitja með hendur í skauti. Ef við viljum endurheimta stöðugleika er nauðsynlegt að stjórnvöld skuldbindi sig til að ná alþjóðlega viðurkenndum stöðugleikamarkmiðum. Þar eru þekktust stöðugleikamarkmið Maastricht-samningsins sem fela í sér lága verðbólgu, hóflega skuldastöðu ríkissjóðs, lága langtímavexti og gengisstöðugleika. Þessi viðmið eru nauðsynleg forsenda upptöku evru en þau eru líka nauðsynleg forsenda þess að hér verði náð efnahagslegum stöðugleika, óháð aðildarumsókn að ESB. Varaformaður Sjálfstæðisflokksins hefur tekið undir mikilvægi þessa í ræðu og riti.

Þjóðarsátt um nýja leið
Ný þjóðarsátt á að felast í því að stjórnvöld setjist að borði með aðilum vinnumarkaðarins, fulltrúm sveitarfélaganna og Seðlabankanum og geri formlegt samkomulag um að Maastricht-viðmiðunum verði náð innan tiltekins tíma. Jafnframt ættu fulltrúar stjórnarandstöðuflokka að koma að slíkri þjóðarsátt. Þá er von til að við sköpum víðtæka samfélagssátt um þær aðgerðir – sumar hverjar sársaukafullar – sem nauðsynlegar eru til að endurheimta stöðugleikann. Það er nefnilega flest sem bendir til þess, eins og höfundur Reykjavíkurbréfs hefur bent á, að sjálfstæð peningamálastefna lítils ríkis á jaðri Evrópu þurfi að fela í sér meiri fórnir og meiri aga en menn geta leyft sér sem eru hluti af stærri heild. En hér á landi verða einfaldlega að gilda sömu efnahagslögmál og í nágrannalöndunum.

Forsætisráðherra hefur boðað endurskoðun á framkvæmd peningamálastefnunnar. Það er brýnt að sú endurskoðun hefjist sem fyrst og að hún fari fram fyrir opnum tjöldum og með þátttöku færustu alþjóðlegra sérfræðinga. Hún á að taka mið af því hvernig unnt sé að ná stöðugleikamarkmiðunum og í henni á að velta við hverjum steini. Fátt er heimskulegra við núverandi aðstæður en að gagnrýna þá sem vilja tala með opnum og fordómalausum hætti um hagstjórnarmistök undanfarinna ára, veikleika gjaldmiðilsins og ómarkvisst stjórnkerfi peningamála. Einn versti galli íslenskrar samfélagsumræðu er að við eigum til að veigra okkur við að spyrja og leita svara við erfiðum spurningum. Það er höfuðsök okkar nú síðustu ár. Leiðin til að skapa tiltrú á innviðum íslensks efnahagslífs er að ræða af heiðarleika og hreinskiptni fyrir opnum tjöldum um ágallana og leita bestu leiða til að bæta úr þeim. Þöggun og sjálfbirgingur eru vont vegarnesti fyrir metnaðarfulla þjóð sem þarf nauðsynlega á tiltrú að halda á alþjóðlegum vettvangi.

Birt í Morgunblaðinu, 16. júní 2008.

13. 06 2008

Sigurður Kári Kristjánsson sessunautur minn á Alþingi hefur lýst því að hann telji óeðlilegt að Ingibjörg Sólrún Gísladóttir formaður Samfylkingarinnar hafi tjáð sig um niðurstöðu Hæstaréttar í Baugsmálinu í yfirlýsingu, því hún sé utanríkisráðherra og dómsmál ekki á forræði utanríkisráðuneytisins. Þetta er auðvitað fráleit röksemdafærsla. 

Baugsmálið hefur haft veruleg áhrif á íslenska þjóðmálaumræðu í sex ár og fá mál vakið jafn mikla athygli. Margir hafa verið þeirrar skoðunar að í þessu máli hafi lögregla og ákæruvald farið offari. Nú þegar niðurstaða Hæstaréttar liggur fyrir, þar sem sú skoðun er staðfest, væri fullkomlega óeðlilegt ef allir stjórnmálamenn þegðu þunnu hljóði á þeirri forsendu að lögregla og dómstólar heyrðu undir dómsmálaráðherrann og hann einn mætti tjá sig um málið. Fjölmiðlar leituðu eftir afstöðu formanns Samfylkingarinnar eins og annarra stjórnmálaleiðtoga og hún kaus að svara þeim með því að gefa út yfirlýsingu um sína afstöðu. 

Í yfirlýsingu formanns Samfylkingarinnar segir: „Víðfeðmasta opinbera rannsókn síðari ára, sem hófst í tilefni af tilteknum kreditreikningi, hefur nú verið til lykta leidd í Hæstarétti Íslands eftir sex ára meðferð í réttarkerfinu sem kostað hefur ógrynni fjár. Hæstiréttur veitti öllum sem komu að útgáfu þessa tiltekna reiknings sýnilega jafna og réttláta málsmeðferð. Bersýnilegt er að dómstólar kveða upp úr um að umfang rannsóknarinnar og ákæranna sem gefnar voru út upphaflega var alls ekki í samræmi við tilefnið. Óhjákvæmilega hljóta íslensk stjórnvöld að draga lærdóma af þessari útkomu.“ 

Það væri hægt að skilja uppnám Sigurðar Kára ef í yfirlýsingunni væri verið að deila við dómarann. Svo er ekki. Þvert á móti er þar lýst trausti á dómstólunum og tekið fram að þeir hafi veitt öllum jafna og réttláta málsmeðferð. Og hvað er það þá sem fer svona fyrir brjóstið á honum? Er það sú setning að stjórnvöld eigi að draga lærdóma af þessari útkomu? Það markar þá tímamót í íslenskum stjórnmálum ef það á að verða viðtekin regla að stjórnvöld og stjórnmálamenn eigi ekkert að læra af dómum Hæstaréttar og virða að vettugi þá leiðbeiningu sem fram kann að koma í dómum um meðferð opinbers valds og réttindi borgaranna.

Stjórnmálamenn eru ekki embættismenn 

Sigurður Kári tengir yfirlýsingu formanns Samfylkingarinnar við stöðu hennar sem utanríkisráðherra og leggur út af þeirri stöðu á þann veg að þar sem dómsmál séu ekki utanríkismál eigi utanríkisráðherra ekkert með að tjá sig um niðurstöðu dómsins. Þetta er auðvitað fráleit staðhæfing og sýnir mikinn misskilning á hlutverki stjórnmálamanna. 

Eru formenn stjórnarflokkanna, utanríkisráðherra og forsætisráðherra, að fara út fyrir verksvið sitt og inn á verksvið fjármálaráðherra þegar þau ræða fjárlagaramma næsta árs? Og á þá Björn Bjarnason dómsmálaráðherra einn að mega tjá sig um Baugsmálið, af því það er dómsmál? Einhvern veginn slær sú kenning mann nokkuð skringilega. Formenn ríkisstjórnarflokka hafa auðvitað fullt umboð til að tjá sig um hvaða álitamál sem er, rétt eins og formenn annarra flokka, óháð því hvaða ráðherraembættum þeir gegna. Formaður Samfylkingarinnar tjáir sig um öll þau pólitísku álitamál sem hún kýs að tjá sig um í umboði kjósenda Samfylkingarinnar og þingflokks hennar. 

Þar fyrir utan eru stjórnmálamenn ekki embættismenn sem starfa á tilteknu fagsviði, heldur fulltrúar kjósenda sinna og starfa í þeirra umboði. Þjóðfélagsleg álitamál verða aldrei flokkuð í hólf og stjórnmálamönnum skammtaður réttur til að tjá sig um þau.

Hvaða lærdóma má draga? 

En hvaða lærdóma má svo draga af útkomu Baugsmálsins? Nefna má tvennt: 

Í fyrsta lagi að rannsóknarvald og ákæruvald sé ekki á sömu hendi í flóknum málum af þessum toga. Það fer ekki vel á því að lögreglurannsókn sæti ekki sjálfstæðri, gagnrýnni og óháðri athugun hjá ákæruvaldinu, áður en ákæra er gefin út. Í nýsamþykktum lögum um meðferð sakamála, sem samin voru af réttarfarsnefnd, felst að ákæruvald í efnahagsbrotamálum verði flutt frá lögreglustjórum til sjálfstæðra héraðssaksóknara og aðskilnaður rannsóknar og saksóknar þannig betur tryggður. 

Í öðru lagi þarf að fara vel með mikið vald. Kreditreikningurinn sem markaði upphaf Baugsmálsins gaf greinilega fullt tilefni til rannsóknar og ákæru enda hafa þeir sem komu að útgáfu hans nú hlotið dóm fyrir aðild sína að honum. Í ljósi niðurstöðu Hæstaréttar er hins vegar ekki hægt að horfa framhjá því að fátt bendir til að hann hafi gefið tilefni til þeirrar umfangsmiklu lögreglurannsóknar og saksóknar sem nú hefur staðið í 6 ár og kostað tiltekna einstaklinga mikinn sársauka og fjármuni og íslenska skattborgara hátt í einn milljarð króna. Þeim mannauði og fjármunum hefði án efa verið betur varið til að takast á við önnur brýnni úrlausnarefni í réttarvörslukerfinu. 

Birt í Fréttablaðinu, 9. júni 2008.

28. 03 2008 Steingrímur J. Sigfússon skrifar grein í blaðið sl. fimmtudag og ásakar Samfylkinguna og undirritaðan um að slá met í pólitískum lágkúruskap og ódýrum lausnum með því að halda fram aðild að Evrópusambandinu. Steingrímur byggir niðurstöðuna á þeirri rökfærsluaðferð sem hann hefur beitt af ríkara listfengi en aðrir núlifandi stjórnmálamenn og felst í rangfærslum og oftúlkunum á orðum pólitískra andstæðinga. Steingrímur hefur tamið sér að staðhæfa að andstæðingar hans haldi einhverri skoðun fram og ráðast svo á þá af miklu offorsi fyrir að halda skoðuninni fram. Vandinn er sá að þegar hann fer ekki rétt með staðreyndir – eins og í greininni á fimmtudag – hitta stóryrðin hann sjálfan fyrir.

Aðild er ekki lausn alls ...
Steingrímur staðhæfir að Samfylkingin hafi „eitt og einfalt“ svar – „Lausn alls vanda er innganga í Evrópusambandið og upptaka evru.“ Ekki kannast ég eða aðrir Samfylkingarmenn við að hafa haldið þessu fram. Ég hef hins vegar marg oft bent á það með rökum að aðild að ESB sé brýnasta hagsmunamál íslensks almennings. Sú staðhæfing byggir helst á kostnaði okkar af krónunni og þeim viðvarandi efnahaglega óstöðugleika sem sjálfstæð mynt í svo smáu hagkerfi býður heim. Þessi afstaða leysir okkur auðvitað ekki undan grundvallarspurningum um efnahagsstefnu eða framtíðarsýn, enda hef ég verið óþreytandi að benda á að við þurfum að snúa baki við núverandi hagstjórnarháttum ofþenslu og samdráttar á víxl og búa í haginn fyrir stöðugan jafnan hagvöxt með lágu vaxtastigi.

...en mikilvægt skref í rétta átt
Steingrímur vísar í ummæli mín í Silfri Egils nýlega og ber mig og Ágúst Ólaf Ágústsson fyrir því „að tilkynningin ein um að stefnt sé að aðild muni leysa vandann“. Þetta höfum við aldrei sagt. Steingrímur sat nú með mér í umræddum þætti og ætti því að geta haft rétt eftir. Í þættinum sagði ég að rangt væri að líta á aðild einungis sem langtímamál – hún væri einnig jákvæð til skamms tíma. Yfirlýsing um aðildarumsókn gæti verið hluti af því að skapa efnahagslegan stöðugleika vegna þess að hún gæti veitt fyrirheit um hvert væri verið að stefna. Við erum að kljást við víðtæka vantrú á íslensku efnahagslífi á alþjóðlegum mörkuðum og við þær aðstæður getur yfirlýsing um aðild að ESB hjálpað til við að skapa stöðugleika. Undir þetta tók síðar Ágúst Ólafur og sama hafa gert margir helstu hagfræðingar og bankamenn landsins.

Evrópusambandsaðild er ekki patentlausn á nokkrum hlut. En eitt er víst að aðild gefur fyrirheit um efnahagslegan stöðugleika og skuldbindur viðkomandi ríkisstjórn til að hlíta aga í ríkisfjármálum. Reynsla nýrra aðildarríkja er því sú að aðildarumsókn styðji við efnahagslegan stöðugleika. Þannig var það t.d. í tilviki Svíþjóðar 1992 og í Eystrasaltsríkjunum. Þótt Eystrasaltsríkjin búi enn við ójafnvægi, framleiðsluspennu og verðþrýsting sem kemur í veg fyrir upptöku evru, hefur yfirlýsing um aðild og ásetningur stjórnvalda að uppfylla aðildarskilyrðin fyrir evruupptöku valdið því að gengi gjaldmiðla Eystrasaltsríkjanna gagnvart evrunni hefur verið mjög stöðugt og fjármálalegur stöðugleiki hefur verið tryggður.

Í grein sinni bendir Steingrímur réttilega á að Samfylkingin situr í ríkisstjórn og að ekki er gert ráð fyrir aðildarumsókn í stjórnarsáttmála. Það er bæði satt og rétt. En hann fer með rangt mál þegar hann heldur því fram að Samfylkingunni líðist „í öllum umræðum um efnahagsmál og hagstjórnarvanda að hafa bókstaflega ekkert fram að
færa, engar tillögur til úrbóta nema þessa tálsýn, að innganga í ESB og upptaka evru sé allsherjar lausnarorð.“ Þvert á móti. Í þættinum sem við sátum tveir rakti ég til dæmis að ég teldi að Helguvíkurálver væri mjög óheppilegt við núverandi efnahagsaðstæður og að fyrir þeirri framkvæmd væru engin rök á þessum tíma. Jafnframt talaði ég fyrir því að við settum markmið um verðstöðugleika í öndvegi og ég hef ítrekað rætt um mikilvægi þess að standa að baki Seðlabankanum í yfirstandandi glímu hans.

Ver VG hagsmuni stórkapítals og stóriðju?
Grein Steingríms sýnir fyrst og fremst sorglegt rökþrot Steingríms. VG á í sífellt meiri vanda við að útskýra hvers vegna flokkurinn vill ekki losa íslenskan almenning undan vaxtaokri allt of lítils gjaldmiðils og fákeppnissamfélagi stórkapítalsins. Hvers vegna vill VG standa vörð um óstöðugleika í hagkerfi, þegar atvinnustefna flokksins byggir -rétt eins og atvinnustefna Samfylkingarinnar – á efnahagslegum stöðugleika, lágum vöxtum og lágri verðbólgu? Hvers vegna vill VG verja álverahagkerfið – hágengi krónu sem drepur af sér allar útflutningsgreinar og bindur okkur í einhæfu framleiðsluhagkerfi? Hvers vegna vill VG ekki taka upp gjaldmiðil sem auðveldar okkur að halda uppi efnahagslegum stöðugleika, býr í haginn fyrir hátæknigreinar og smáiðnað í útflutningi, stækkar heimamarkað okkar og vísar veginn burt frá fortíðarhyggju stóriðjunnar? Þessum spurningum þarf VG að svara. Ódýrar og hofmóðugar yfirlýsingar Steingríms breyta þar engu um. 

Birt í Morgunblaðinu, 17. mars 2008.

20. 01 2008 Spurt er hvort rýmka beri heimildir fyrirtækja til uppgjörs í erlendum gjaldmiðli

Þegar ákvæði voru sett í lög um ársreikninga árið 2002 sem heimiluðu fyrirtækjum að sækja um heimild til færslu bókhalds og samningar ársreiknings í erlendum gjaldmiðli var markmiðið að rýmka og bæta starfsskilyrði fyrirtækja. Ætlun löggjafans var að ívilna með þessum hætti fyrirtækjum sem hefðu drýgstan hluta starfsemi sinnar í erlendum gjaldmiðli og hefðu meira tjón en ávinning af uppgjöri í íslensku krónunni.

Undanfarið hefur mikið verið fjallað um synjun Ársreikningaskrár á erindum Landic Property og Kaupþings um heimild til uppgjörs í evru. Það sem einkennir báðar þessar umsóknir er að íslenska krónan er léttvæg í rekstri fyrirtækjanna beggja og vegur innan við 30%. Evran er hins vegar ekki sá gjaldmiðill sem vegur þyngst af erlendum gjaldmiðlum í rekstri félaganna og því leiðir túlkun laganna til þess að danskar eða sænskar krónur séu nærtækari kostur. Báðir eru þeir gjaldmiðlar hins vegar nátengdir evru og því eðlilegast út frá viðskiptaforsendum að fyrirtækin sækist eftir uppgjöri í sterkasta gjaldmiðlinum, enda ætla þau sér sókn á Evrópumarkaði.

Þessi bókstafsskýring kann að eiga stoð í lagatextanum en á sér enga stoð í raunveruleikanum og vinnur gegn markmiði laganna. Svíar eru skuldbundnir sem aðilar að ESB til að taka upp evru og því tjaldað til einnar nætur ef íslenskum fyrirtækjum er vísað í það geitarhús að leita ullar. Túlkun stjórnvalda tekur á sig mynd fáránleikans þegar því er haldið fram að danska krónan og evran séu tveir aðskildir gjaldmiðlar. Danska krónan er fasttengd evrunni með formlegu samkomulagi og það er því hrein hundalógík að túlka hlutdeild í evrum og dönskum krónum sem hlutdeild í tveimur ólíkum gjaldmiðlum.

Niðurstaða Ársreikningaskrár skapar óeðlilegan og ástæðulausan aðstöðumun milli þeirra fyrirtækja sem eiga viðskipti á einu gjaldmiðilssvæði , svo sem á evrusvæðinu eða í Bandaríkjunum, í samanburði við fyrirtæki sem starfa á neytendamarkaði í mörgum löndum Norður-Evrópu. Það er líka fáránlegt ef fyrirtækin þurfa að halda áfram að gera upp í krónum, sem vegur rétt um fjórðung í rekstri hvors um sig.

Við eigum auðvitað áfram að skilyrða heimild til uppgjörs í erlendum gjaldmiðli því að fyrirtæki eigi höfuðstarfsemi sína utanlands. Við eigum hins vegar ekki að mismuna fyrirtækjum eftir því hvar í útlöndum þau stunda starfsemi og beita útúrsnúningum til að þvinga íslensk fyrirtæki til að nota krónuna. Ef stjórnvöld telja sig ekki geta veitt fyrirtækjum sem sannanlega hafa drýgstan hluta starfsemi sinnar erlendis eðlilegt svigrúm á grundvelli gildandi laga, þarf einfaldlega að skýra lagatextann til að skapa íslenskum fyrirtækjum eðlilegt starfsumhverfi.

Birt í Fréttablaðinu, 20. janúar 2008.

16. 01 2008 Í Silfri Egils á sunnudag lét ég þau orð falla að það væri hreinn galskapur að lækka nú tekjuskatt með almennri 2% skattalækkun, eins og leiðarahöfundur Viðskiptablaðsins hefur t.d. kallað eftir. En hvers vegna? 

Við höfum á undanförnum árum búið við allt of háa verðbólgu sem má fyrst og fremst rekja til gríðarlegrar einkaneyslu. Sú staðreynd – og áhrif erlendra spákaupmanna – hafa þrýst gengi krónunnar í hæstu hæðir, skaðað samkeppnisgreinar, lagt í rúst sjávarútveg vítt og breitt um landið og aukið á ærinn vanda í atvinnumálum. Verðbólgan hefur rýrt kaupmátt allra þeirra hópa sem búa við taxtalaun og ekki hafa notið launaskriðs og þá sérstaklega þeirra sem starfa í skólakerfi og heilbrigðisþjónustu. 

Misráðnar og illa tímasettar stjórnvaldsákvarðanir og skattalækkanir á undanförnum árum hafa aukið á þennan vanda.
Nú er komið að tímamótum. Aðgengi að lánsfé hefur dregist saman. Stýrivaxtahækkanir eru loksins farnar að hafa áhrif á markaðsvexti. Almenn skattalækkun á þessum tímapunkti yrði einungis til að kynda á ný undir þenslu í samfélaginu og draga úr virkni þeirrar aðlögunar hagkerfisins sem átt hefur sér stað á síðustu mánuðum. 

Við þurfum að skapa aðstæður fyrir stöðugra efnahagsumhverfi, þar sem Seðlabankanum gefst kostur á að lækka stýrivexti í hröðum og öruggum skrefum. Þar eru hóflegar launahækkanir í almennum kjarasamningum lykilatriði. Jafnframt á að beita skattkerfisbreytingum til að vernda og bæta kaupmátt þeirra sem minnst hafa milli handanna og þeirra stétta sem ekki hafa notið launaskriðs á undanförnum árum. 

Við búum við veikt umhverfi peningamála og óskilvirka stýrivaxtastefnu. Þess vegna hafa stýrivextir verið allt of háir allt of lengi. Eftir miklar fórnir vegna þessarar vaxtastefnu eygjum við nú möguleika á að endurheimta stöðugleikann. Það er óðs manns æði að setja þann árangur í hættu með flatri skattalækkun sem brennur á verðbólgubáli áður en við er litið. 

Birt í Fréttablaðinu, 16. janúar 2008

12. 12 2007 Í grein minni hér í síðustu viku komst ég að þeirri niðurstöðu að upptaka evru væri eina raunhæfa langtímalausnin í efnahagsstjórninni, ef ekki kæmi til úrsögn úr EES og afturhvarf til einangrunarstefnu. Hvernig er hægt að taka upp evru? Beinast liggur við að taka upp evru í kjölfar formlegrar aðildar að ESB. En er hægt að taka evru upp einhliða, án atbeina ESB?

Aðferð við einhliða upptöku annars gjaldmiðils er í sjálfu sér einföld. Ísland myndi verja gjaldeyrisvarasjóði sínum til að kaupa evrur og nota þær til að skipta út íslenskum krónum. Krónunni yrði skipt út sem reiknieiningu í bankakerfinu og öðrum greiðslukerfum og evran notuð í staðinn. Dæmi eru um að smærri Ameríkuríki hafi tekið upp dollar með þessari aðferð, en bandaríski seðlabankinn leggst ekki gegn upptöku annara ríkja á dollara sem gjaldmiðli og aðstoðar jafnvel við upptökuna.

Evrópski seðlabankinn er hins vegar beinlínis andvígur upptöku annarra ríkja á evrunni, án aðildar að efnahags- og myntbandalaginu og þar með ESB. Þeir Friðrik Már Baldursson og Richard Portes velta upp þeirri spurningu í nýlegri skýrslu sinni hvort afstaða Evrópska seðlabankans yrði sú sama varðandi upptöku Íslands á evrunni, í ljósi þess að Ísland er ekki aðildarríki ESB? Ég tel ótvírætt að svo yrði.

Fyrir það fyrsta byggir andstaða stofnana ESB við einhliða upptöku ríkja á evru bæði á efnahagslegum og pólitískum forsendum. Skilyrðin um aðild að efnahags- og myntbandalaginu eiga að tryggja stöðugleika gjaldmiðilsins. Aðeins eitt af þeim 12 ríkjum sem gengið hafa í ESB frá 2004, Slóvenía, hefur náð að uppfylla þessi skilyrði og tók upp evru í byrjun þessa árs. Önnur ný aðildarríki bíða. Það er alveg ljóst að Evrópski seðlabankinn mun ekki við þessar aðstæður taka vel í að Ísland taki upp evru án aðildar að efnahags- og myntbandalaginu. Þau dæmi sem eru um upptöku evru án aðildar að ESB eru fá og alls ósambærileg við stöðu Íslands. Þar er annars vegar um að ræða evrópsk hálfríki á borð við Andorra, Mónakó, Vatíkanið og San Marínó og hins vegar Kósóvó og Svartfjallaland, sem eru vegna ótryggs öryggisástands í gjörgæslu ESB. Þar við bætist að samþykki ESB við sérmeðferð Íslandi til handa myndi hafa fordæmisgildi gagnvart öðrum EES-ríkjum og mögulega öðrum ríkjum sem ekki eru umsóknarríki, svo sem Úkraínu og Georgíu.

En getur Ísland tekið upp evru í beinni óþökk ESB? Ísland er að sönnu ekki aðildarríki að ESB en það er aðili að sameiginlegum innri markaði sambandsins og á stærstan hluta af útflutningstekjum undir útflutningi á hinn sameiginlega markað. Í 46. gr. EES er kveðið á um að samningsaðilar skuli „skiptast á skoðunum og upplýsingum um framkvæmd samnings þessa og áhrif samstarfsins á efnahagsstarfsemi og framkvæmd stefnu í efnahags- og peningamálum.“ Í þessu felst skuldbinding Íslands um að upplýsa ESB um fyrirætlanir sínar í efnahags- og peningamálum. Í 3. gr. samningsins er enn fremur að finna almennt ákvæði um að samningsaðilar skuli gera allar ráðstafanir til að tryggja að staðið verði við þær skuldbindingar sem af samningnum leiða, varast ráðstafanir sem teflt geta því í tvísýnu að markmiðum samningsins verði náð og auðvelda samvinnu innan ramma samningsins.

Það er því ljóst að Ísland getur ekki tekið upp evru einhliða án þess að eiga um það samráð og skoðanaskipti við ESB. Ganga má út frá því að ESB leggist gegn því. Þar sem samráðið er skyldubundið samkvæmt EES vaknar sú spurning hvort einhliða upptaka Íslands á evru gæti kallað á formlegar gagnaðgerðir ESB, sem jafnvel geti falist í að EES-samningurinn yrði felldur úr gildi að hluta gagnvart Íslandi. Slíkt er ekki útilokað. Jafnvel þótt ekki kæmi til formlegra gagnaðgerða af hálfu ESB fer það ekki fram hjá neinum sem til þekkir að möguleikar ESB til að draga lappirnar í framkvæmd EES-samningsins og gera hann þannig óframkvæmanlegan, eru nokkurn veginn ótæmandi.

Síðan er það kostnaðurinn. Hvers vegna vilja menn sólunda gjaldeyrisvaraforða þjóðarinnar – tugum milljarða – til að kaupa evrur sem þeir myndu fá ókeypis með fullri aðild að ESB? Hvað bissnessvit er í því? Niðurstaða Evrópunefndarinnar frá því fyrr á árinu bendir til að kostnaður við aðild að ESB sé hóflegur og réttlæti alls ekki slíkan fórnarkostnað.

Þegar þetta er allt skoðað verður ljóst að þótt einhliða upptaka evru kunni að vera tæknilega möguleg er hún pólitískt óhugsandi og efnahagslegt glapræði. Friðrik Már og Portes hitta naglann á höfuðið þegar þeir benda á það sé tvíbent fyrir Ísland að velja sér sama gjaldeyrisfyrirkomulag og Kósóvó og Svartfjallaland. 

Efnahagslegar framfarir í landinu frá um 1990 hafa fyrst og fremst byggst á því að við höfum snúið baki við séríslenskum lausnum og skapað íslensku efnahagslífi sömu umgjörð og í samkeppnislöndum okkar. Friðrik Már og Portes benda á að enn eru fyrir hendi séríslenskar reglur og viðskiptahættir sem valda áhættuálagi á fjármögnun íslenskra fyrirtækja á alþjóðamarkaði. Verkefni íslenskra stjórnmálamanna á sviði efnahagsmála er að reyna að draga úr þessum séríslensku furðufyrirbærum, en ekki að reyna að búa til nýjar sérlausnir sem eiga sér hvergi hliðstæðu nema í bláfátækum ríkjum á barmi borgarastyrjaldar.

Með nokkurri einföldun má líkja aðstöðu íslenskra fyrirtækja og heimila við að keppa í hundraðmetrahlaupi á gúmmískóm. Við getum annað hvort keypt okkur almennilega skó – eða keypt teiknibólur til að líma undir gúmmískóna. Um brýnustu verkefnin framundan mun ég fjalla í næstu grein. 

Birt í Viðskiptablaðinu 13. desember 2007.

05. 12 2007

Nú nýverið gaf Viðskiptaráð út vandaða greiningu Friðriks Más Baldurssonar og Richards Portes um stöðu íslensks efnahagslífs. Margt vekur þar athygli.

Vægi krónunnar í viðskiptum hefur minnkað hratt undanfarin misseri. Ástæðan er háir vextir á innlendum skammtímalánum og háar afborganir verðtryggðra langtímalána vegna verðbólgu undanfarinna ára. Skuldir heimilanna í erlendum gjaldeyri hafa aukist hratt og nema nú um 14% lána heimilanna. Nærri helmingur skuldaaukningar heimilanna á þessu ári er í erlendum gjaldeyri. Samhliða hafa heimilin dregið úr óverðtryggðri innlendri lántöku, þar sem stýrivextir Seðlabankans hafa haft mest áhrif. Fjármögnun á bílakaupum almennings er nær alfarið í erlendum gjaldeyri.

Fjölmörg fyrirtæki eru nú að feta sig inn í umhverfi þar sem hluti launa starfsmanna er greiddur í evrum. Við þær aðstæður munu viðkomandi starfsmenn losna úr þeim böndum sem aðhaldssamri peningamálastefnu er ætlað að hafa á einkaneyslu í vestrænum hagkerfum, þar sem lánakjör þeirra munu ekki lengur ráðast af innlendri vaxtastefnu. Þetta bætist ofan á víðtæka verðtryggingu langtímaskulda heimilanna, en einn helsti vandi peningamálastefnunnar er stýrivaxtahækkanir Seðlabankans hafa óveruleg áhrif á verðtryggða langtímavexti. Staðan er enn meira áhyggjuefni þegar horft er til fyrirtækja. 63% lána til íslenskra fyrirtækja eru nú í erlendum gjaldmiðli og það hlutfall hækkar stöðugt.

Grunnhugsunin að baki núverandi peningamálastefnu er sú að unnt sé með stýrivaxtaákvörðunum að hafa áhrif á eftirspurn í samfélaginu og draga þannig úr verðbólgu. Hærri vextir eiga að draga úr getu og vilja fólks og fyrirtækja til að kaupa og fjárfesta. Það sem hér hefur verið rakið sýnir hins vegar svart á hvítu að lánamynstur þjóðarinnar hefur þróast á þann veg að stýrivaxtaákvarðanir Seðlabankans hafa sífellt minni áhrif á lánakjör heimila og fyrirtækja. Eftir stendur þá að stýrivextirnir virka einkum til að halda uppi gengi, sem á móti ýtir undir neyslu heimila og fyrirtækja vegna verðlækkana á innfluttri vöru. Sú staða er sérstaklega skaðleg í smáu myntkerfi, þar sem svo að segja öll neysluvara er innflutt.

Hægfara upptaka evru er stórskaðleg
Að undanförnu hefur nokkuð borið á andvaraleysi yfir þessari þróun. Sumir hafa jafnvel gengið svo langt að tala um það sem jákvæða þróun að heimili og fyrirtæki noti evru í auknum mæli og að það geti verið fullnægjandi valkostur við upptöku evru með formlegum hætti. Fátt er fjær lagi. Hægfara upptaka evru grefur undan efnahagslegum stöðugleika og dregur enn úr virkni peningamálastefnu Seðlabankans. Verst af öllu er að þessi þróun ýtir undir nýja tegund misskiptingar í íslensku samfélagi. Annars vegar verður til forréttindastétt sem á þess kost að fá laun greidd í evrum og getur þá tekið lán án áhættu á miklu lægri vöxtum í evrum. Þess gæti þá verið skammt að bíða að hér rísi evrubúðir, í ætt við sovésku dollarabúðirnar, sem selji forréttindastéttinni vörur og þjónustu í evrum. Hins vegar verður óbreyttur almenningur, rétt eins og rúbluþjóðin í biðröðunum í Sovétríkjunum, sem þarf að búa við ofurvexti hins örsmáa íslenska hagkerfis, sífellt óstöðugri krónu og bera áfram byrðarnar af fákeppnisfyrirkomulagi á öllum helstu mörkuðum.

Það er athyglisvert að skýrsluhöfundarnir vara sérstaklega við þeirri hægfara upptöku evru sem er að verða hér á landi. Þeir benda á að slík þróun sé í ætt við efnahagsumgjörð þróunarríkis og alls óviðeigandi fyrir Ísland. Þessi þróun gæti leitt til viðvarandi óstöðugleika, ýtt fleirum og fleirum í erlendar lántökur og ýkt gengissveiflur og skammtímainnflæði fjármagns, sem leiði til enn frekari óstöðugleika.

Hver er framtíðarstefnan?
Það er alveg ljóst að verkefni okkar á næstu mánuðum er að styðja við bakið á Seðlabankanum í stýrivaxtaákvörðunum bankans, í þeirri von að þær geti leitt til stöðugleika. Það er enda ekki almennt séð við bankann að sakast þótt peningamálastefnan henti ekki þjóðinni lengur. Það er hins vegar tími til kominn að við hugsum lengra en til næstu tveggja eða þriggja missera og ræðum af heiðarleik þau öngstræti sem peningamálastefnan er komin í.
Við byggjum efnahagsstefnu á því að stýrivaxtaákvarðanir hafi áhrif á eftirspurn í samfélaginu, sem þær hafa sannanlega ekki við núverandi aðstæður. Þær hafa hins vegar margvísleg önnur áhrif og flest óæskileg. Núverandi stefna hefur valdið útflutningsgreinum á landsbyggðinni gríðarlegu tjóni og nokkurn veginn lagt í rúst sjávarútveg á Vestfjörðum.

Við verðum að horfast í augu við að fólk og fyrirtæki geta greitt atkvæði með fótunum og notað annan gjaldmiðil án opinberra afskipta. Við þær aðstæður þýðir lítið að halda tárbólgnar lýðskrumsræður um mikilvægi krónunnar, ef færri og færri sjá sér hag af því að nota hana og hún stendur efnahagsþróun landsins fyrir þrifum. Skýrsluhöfundar Viðskiptaráðs vekja með réttu athygli á þeim miklu hættum sem óbreytt staða hefur fyrir íslenskt samfélag.

Valkostirnir til lengri tíma eru bara tveir og tími til kominn að umræðan fari að þroskast að þessu leyti. Annar möguleikinn er úrsögn Íslands úr EES og endurupptaka gjaldeyrishafta og skömmtunar fjármagns. Hinn er formleg upptaka evru sem gjaldmiðils þjóðarinnar. Svo einfalt er það val. Hvort einhliða upptaka evru er mögulegur kostur, er svo efni í aðra grein.

Birt í Viðskiptablaðinu 6. desember 2007.

08. 11 2007

22. 08 2007

Í síðustu viku stóð yfir heræfing hér á landi. Slíkar æfingar eru nauðsynlegar til að æfa viðbúnað við hættuástandi. Í æfingunni nú var áberandi þáttur Norðmanna og Dana. Sá þáttur er bein afleiðing aukins samstarfs okkar við þessa næstu nágranna okkar í öryggis- og varnarmálum, í kjölfar þess að bandarískt varnarlið hvarf frá Keflavík.

Það vakti því nokkra athygli að sjá formann, þingflokksformann og aðra þingmenn Vinstri grænna taka sér mótmælastöðu fyrir utan sendiráð Norðmanna og Dana hér á landi. Systurflokkur VG er í ríkisstjórn í Noregi og hefur því yfir herliði því sem hér var við æfingar að segja. Að sögn formanns Vinstri grænna var ástæða mótmælanna fyrst og fremst andstaða VG gegn ofbeldi.

Er sjálfsvörn sama og árás?

Markmið heræfinganna var að æfa viðbrögð við hættuástandi. Í þetta sinn voru æfð viðbrögð við hryðjuverkum en áður hafa m.a. verið æfð viðbrögð við stórfelldum náttúruhamförum. Það er ekki alveg ljóst í mínum huga hvort óbeit VG á ofbeldi er slík að þeir geti ekki hugsað sér að vopnavaldi sé beitt til að frelsa gísla úr haldi, svo dæmi sé tekið. Má sérsveit lögreglunnar þá ekki beita vopnum til að fást við vopnað fólk? Má lögreglan þá ekki beita valdi til að handjárna menn? Hér voru einungis æfð viðbrögð við hryðjuverkum á borð við lausn á gíslatöku. Af hverju má ekki frelsa gísla með vopnavaldi? Gerir VG engan greinarmun á valdbeitingu opinberra aðila til að halda uppi lögum og reglu og ofbeldisárás? Treystir Steingrímur ekki flokkssystkinum sínum í Noregi til að hafa lýðræðislega stjórn á norskum herafla?

Þessi djúpstæða óbeit VG á ofbeldi vekur ýmsar fleiri spurningar. Forysta VG hafði stór orð í garð Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur utanríkisráðherra í sumar, í kjölfar þeirrar ákvörðunar hennar að hitta ekki að máli fulltrúa Hamas í heimsókn sinni til Palestínu. Ástæðan var að heimsókn utanríkisráðherra var farin rétt í kjölfar vopnaðs valdaráns Hamas á Gazasvæðinu og fundur utanríkisráðherra með fulltrúum þeirra á þessum tímapunkti hefði falið í sér óbeina viðurkenningu Íslands á beitingu ofbeldis af þeirra hálfu. Í ljósi þessa getur maður því ekki annað en spurt hvort óbeit Vinstri grænna á ofbeldi sé bara til innanlandsbrúks.

Ný tækifæri – ætlar VG að sitja hjá?

Við viljum flest berjast gegn ofbeldi en við hljótum einnig að áskilja okkur rétt til þess að halda uppi lögum og reglu og verja rétt okkar til stjórnarfarslegs sjálfstæðis og yfirráða yfir íslensku landsvæði. Með brottför varnarliðsins frá Keflavík opnuðust ný tækifæri fyrir okkur sem þjóð til að móta öryggismálastefnu út frá íslenskum hagsmunum í samstarfi við okkar nánustu bandamenn. Í því efni er mikilvægast að við tryggjum að fylgst sé með umferð yfir landinu og að við eigum aðgang að aðstoð frá nánustu bandamönnum okkar til að bregðast við óvæntum aðstæðum á borð við stórfelldar náttúrhamfarir, umhverfisslys eða hryðjuverk. Það er sérstaklega æskilegt að efla samstarf við Norðmenn og Dani í þessum efnum í stað þess að byggja öryggisviðbúnað okkar alfarið á samstarfi við Bandaríkjamenn, sem oft eiga annars konar hagsmuni að verja á alþjóðavísu en við.

Núna gefst einstakt tækifæri til nýsköpunar í stefnumótun um öryggis- og varnarmál. Það er áhyggjuefni ef forysta VG ætlar að dæma sig úr leik í þeirri umræðu og halda sig á gamalkunnum slóðum í heimi mótmælaslagsmála og innantómra orðaleppa. Flokkur sem vill láta taka sig alvarlega verður að vera til viðræðu um öryggis- og varnarmál á vitrænum forsendum. Það hefur systurflokki VG í Noregi tekist ágætlega. Hvað dvelur Steingrím?

Birt í Morgunblaðinu 24. ágúst 2007.

25. 07 2007

Þegar Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, utanríkisráðherra, kynnti á Alþingi í vor þá fyrirætlan sína að fara til Palestínu til að kynna sér stöðu mála þar frá fyrstu hendi kallaði Staksteinar Morgunblaðsins það barnaskap. Í heimsókninni var áhersla lögð á að íslenski utanríkisráðherrann væri kominn til að hlusta og til að kynnast aðstæðum og veruleika venjulegs fólks. Þess vegna ræddi hún við fjölda fólks úr báðum þjóðum. Þegar þessari vel heppnuðu heimsókn er lokið vænir þingflokksformaður VG utanríkisráðherra um að ganga erinda Bandaríkjastjórnar. Þannig hittast þeir Staksteinar og Ögmundur í ástríku faðmlagi um svarthvíta heimsmynd fortíðarinnar.

Fátt er fjær sanni en að heimsókn þessi hafi verið innan ramma utanríkisstefnu Bandaríkjastjórnar. Íslandi er einmitt tekið vel á svæðinu því Íslendingar hafa ekki stórveldishagmuni að verja. Það er sérkennilegt að sjá Ögmund taka sér stöðu sem blaðafulltrúa Hamas, þegar viðleitni stuðningsríkja Palestínumanna um heim allan er að stuðla að einingu Palestínumanna. Innra stríð milli Palestínumanna á Gaza fyrir þremur vikum var harmleikur á harmleik ofan.

Utanríkisráðherra taldi í vor eðlilegt að Íslendingar fylgdu í fótspor Norðmanna og þróuðu samskipti við þjóðstjórn Palestínu. Það er hryggileg staðreynd að einangrun þjóðstjórnarinnar á Vesturlöndum var líklega afdrifarík mistök. Síðan hafa Hamasliðar tekið stjórn á Gaza með vopnavaldi og gengið úr þjóðstjórninni. Við þessar aðstæður er óhugsandi að utanríkisráðherra viðurkenni í reynd vopnað valdarán með því að funda með Hamas. Það gera Norðmenn heldur ekki. Hamas verða að ákveða hvort samtökin eru stjórnmálasamtök sem vinna á friðsamlegum og lýðræðislegum forsendum eða öfgasamtök íslamista sem stefna að eilífum hernaði gegn Ísraelsríki.

Eitt er þó ljóst. Utanríkisráðherra hefur sýnt frumkvæði að stefnumörkun á sviði utanríkismála sem er máluð í fleiri litum en svörtum og hvítum. Það er svo undir þeim fóstbræðrum Ögmundi og Staksteinari komið hvort þeir ætla að vera með í því verki eða ekki.

Birt í Fréttablaðinu 25. júlí 2007.

16. 07 2007

Í meira en hálfa öld hefur „ástandið fyrir botni Miðjarðarhafs“ verið eitt helsta fréttaefni af vettvangi alþjóðamála. Eftir að lokaviðræður um frið fóru út um þúfur árið 2000 hófst á ný uppreisn á sjálfstjórnarsvæðum Palestínumanna og samhliða hertu Ísraelsmenn á hernámstökum sínum á svæðunum. Aðgangsharka Ísraelsmanna hefur grafið undan fylgi við hófsöm stjórnmálaöfl meðal Palestínumanna.

Ástandið í Palestínu er nú afar viðkvæmt. Palestínumenn búa við vonleysi og óbeit á hernámsvaldinu.Vonleysi elur af sér öfgastefnur og ofbeldi. Ný ríkisstjórn Palestínumanna er völt í sessi og þarf að geta bætt kjör og aðstæður venjulegs fólks og bundið endi á óvissu, ótta og óöryggi. Því skiptir miklu að þjóðir heims vinni hratt og vel að því að binda Ísraelsmenn og palestínsk stjórnvöld við raunhæfa friðaráætlun og hefji nú þegar efnahagslega uppbyggingu á herteknu svæðunum.

Ingibjörg Sólrún Gísladóttir utanríkisráðherra heimsækir nú Palestínu. Hún mun í heimsókninni fá beina og milliliðalausa sýn á stöðu mála og leggja þannig grunninn að vandaðri stefnumörkun íslenskra stjórnvalda í málefnum Palestínu. Utanríkisráðherra hefur þegar rætt stöðu mála í Palestínu við utanríkisráðherra Noregs, en Norðmenn hafa um áratugaskeið gegnt lykilhlutverki í friðarumleitunum þar.

Þegar utanríkisráðherra kemur heim frá Palestínu mun hún gefa utanríkismálanefnd skýrslu um heimsókn sína og viðræður við erlend starfssystkin. Í kjölfar þess er óskandi að víðtæk samstaða náist í utanríkismálanefnd um aðgerðaáætlun Íslands í málefnum Palestínu, enda löng hefð fyrir víðtækri samstöðu á Alþingi um stefnumörkun í málefnum Palestínu. Mestu skiptir að við styðjum við pólitíska og efnahagslega uppbyggingu í Palestínu. Það er gömul saga og ný að ef friðflytjendur eru þess ekki umkomnir að bæta kjör fólks og breyta aðstæðum þess til hins betra, eykst spurn eftir boðberum öfga og haturs. Það er verkefni okkar allra að styðja við sprota vonar og uppbyggingar í Palestínu.

Birt í Fréttablaðinu 16. júlí 2007.

10. 05 2007 Samfylkingin vill leggja niður samræmd próf í núverandi mynd og auka faglegt sjálfstæði skóla, draga úr miðstýringu og auka valfrelsi nemenda. Við viljum líka bjóða upp á ókeypis námsbækur í framhaldsskólum og fella niður innritunar- og efnisgjöld. Eftir 20 ára setu Sjálfstæðisflokksins í menntamálaráðuneytinu er menntakerfið miðstýrðara, einhæfara og fábreyttara en í nágrannalöndunum. Brottfall úr framhaldsskólum er meira en í nokkru öðru Evrópuríki.

Ef nemandi er slakur í stærðfræði býður íslenska skólakerfið bara upp á eina lausn: Láta hann fá meiri stærðfræði. Á öllum góðum vinnustöðum er reynt að fela fólki verkefni sem það ræður við og hlífa því við verkefnum sem það getur alls ekki innt af hendi. En ekki í skólakerfinu.

Við þurfum frelsi í skólakerfinu. Við þurfum ekki frelsi skóla til að leggja á skólagjöld og mismuna þannig nemendum. Við þurfum frelsi skólastjórum og kennurum til handa til að bjóða upp á ólíkar tegundir náms sem henta ólíkum nemendum. Það er punkturinn.

Birt í Kraganum 11. maí 2007. Sjá nánar á www.kraginn.is.