12. 12 2007 Í grein minni hér í síðustu viku komst ég að þeirri niðurstöðu að upptaka evru væri eina raunhæfa langtímalausnin í efnahagsstjórninni, ef ekki kæmi til úrsögn úr EES og afturhvarf til einangrunarstefnu. Hvernig er hægt að taka upp evru? Beinast liggur við að taka upp evru í kjölfar formlegrar aðildar að ESB. En er hægt að taka evru upp einhliða, án atbeina ESB?

Aðferð við einhliða upptöku annars gjaldmiðils er í sjálfu sér einföld. Ísland myndi verja gjaldeyrisvarasjóði sínum til að kaupa evrur og nota þær til að skipta út íslenskum krónum. Krónunni yrði skipt út sem reiknieiningu í bankakerfinu og öðrum greiðslukerfum og evran notuð í staðinn. Dæmi eru um að smærri Ameríkuríki hafi tekið upp dollar með þessari aðferð, en bandaríski seðlabankinn leggst ekki gegn upptöku annara ríkja á dollara sem gjaldmiðli og aðstoðar jafnvel við upptökuna.

Evrópski seðlabankinn er hins vegar beinlínis andvígur upptöku annarra ríkja á evrunni, án aðildar að efnahags- og myntbandalaginu og þar með ESB. Þeir Friðrik Már Baldursson og Richard Portes velta upp þeirri spurningu í nýlegri skýrslu sinni hvort afstaða Evrópska seðlabankans yrði sú sama varðandi upptöku Íslands á evrunni, í ljósi þess að Ísland er ekki aðildarríki ESB? Ég tel ótvírætt að svo yrði.

Fyrir það fyrsta byggir andstaða stofnana ESB við einhliða upptöku ríkja á evru bæði á efnahagslegum og pólitískum forsendum. Skilyrðin um aðild að efnahags- og myntbandalaginu eiga að tryggja stöðugleika gjaldmiðilsins. Aðeins eitt af þeim 12 ríkjum sem gengið hafa í ESB frá 2004, Slóvenía, hefur náð að uppfylla þessi skilyrði og tók upp evru í byrjun þessa árs. Önnur ný aðildarríki bíða. Það er alveg ljóst að Evrópski seðlabankinn mun ekki við þessar aðstæður taka vel í að Ísland taki upp evru án aðildar að efnahags- og myntbandalaginu. Þau dæmi sem eru um upptöku evru án aðildar að ESB eru fá og alls ósambærileg við stöðu Íslands. Þar er annars vegar um að ræða evrópsk hálfríki á borð við Andorra, Mónakó, Vatíkanið og San Marínó og hins vegar Kósóvó og Svartfjallaland, sem eru vegna ótryggs öryggisástands í gjörgæslu ESB. Þar við bætist að samþykki ESB við sérmeðferð Íslandi til handa myndi hafa fordæmisgildi gagnvart öðrum EES-ríkjum og mögulega öðrum ríkjum sem ekki eru umsóknarríki, svo sem Úkraínu og Georgíu.

En getur Ísland tekið upp evru í beinni óþökk ESB? Ísland er að sönnu ekki aðildarríki að ESB en það er aðili að sameiginlegum innri markaði sambandsins og á stærstan hluta af útflutningstekjum undir útflutningi á hinn sameiginlega markað. Í 46. gr. EES er kveðið á um að samningsaðilar skuli „skiptast á skoðunum og upplýsingum um framkvæmd samnings þessa og áhrif samstarfsins á efnahagsstarfsemi og framkvæmd stefnu í efnahags- og peningamálum.“ Í þessu felst skuldbinding Íslands um að upplýsa ESB um fyrirætlanir sínar í efnahags- og peningamálum. Í 3. gr. samningsins er enn fremur að finna almennt ákvæði um að samningsaðilar skuli gera allar ráðstafanir til að tryggja að staðið verði við þær skuldbindingar sem af samningnum leiða, varast ráðstafanir sem teflt geta því í tvísýnu að markmiðum samningsins verði náð og auðvelda samvinnu innan ramma samningsins.

Það er því ljóst að Ísland getur ekki tekið upp evru einhliða án þess að eiga um það samráð og skoðanaskipti við ESB. Ganga má út frá því að ESB leggist gegn því. Þar sem samráðið er skyldubundið samkvæmt EES vaknar sú spurning hvort einhliða upptaka Íslands á evru gæti kallað á formlegar gagnaðgerðir ESB, sem jafnvel geti falist í að EES-samningurinn yrði felldur úr gildi að hluta gagnvart Íslandi. Slíkt er ekki útilokað. Jafnvel þótt ekki kæmi til formlegra gagnaðgerða af hálfu ESB fer það ekki fram hjá neinum sem til þekkir að möguleikar ESB til að draga lappirnar í framkvæmd EES-samningsins og gera hann þannig óframkvæmanlegan, eru nokkurn veginn ótæmandi.

Síðan er það kostnaðurinn. Hvers vegna vilja menn sólunda gjaldeyrisvaraforða þjóðarinnar – tugum milljarða – til að kaupa evrur sem þeir myndu fá ókeypis með fullri aðild að ESB? Hvað bissnessvit er í því? Niðurstaða Evrópunefndarinnar frá því fyrr á árinu bendir til að kostnaður við aðild að ESB sé hóflegur og réttlæti alls ekki slíkan fórnarkostnað.

Þegar þetta er allt skoðað verður ljóst að þótt einhliða upptaka evru kunni að vera tæknilega möguleg er hún pólitískt óhugsandi og efnahagslegt glapræði. Friðrik Már og Portes hitta naglann á höfuðið þegar þeir benda á það sé tvíbent fyrir Ísland að velja sér sama gjaldeyrisfyrirkomulag og Kósóvó og Svartfjallaland. 

Efnahagslegar framfarir í landinu frá um 1990 hafa fyrst og fremst byggst á því að við höfum snúið baki við séríslenskum lausnum og skapað íslensku efnahagslífi sömu umgjörð og í samkeppnislöndum okkar. Friðrik Már og Portes benda á að enn eru fyrir hendi séríslenskar reglur og viðskiptahættir sem valda áhættuálagi á fjármögnun íslenskra fyrirtækja á alþjóðamarkaði. Verkefni íslenskra stjórnmálamanna á sviði efnahagsmála er að reyna að draga úr þessum séríslensku furðufyrirbærum, en ekki að reyna að búa til nýjar sérlausnir sem eiga sér hvergi hliðstæðu nema í bláfátækum ríkjum á barmi borgarastyrjaldar.

Með nokkurri einföldun má líkja aðstöðu íslenskra fyrirtækja og heimila við að keppa í hundraðmetrahlaupi á gúmmískóm. Við getum annað hvort keypt okkur almennilega skó – eða keypt teiknibólur til að líma undir gúmmískóna. Um brýnustu verkefnin framundan mun ég fjalla í næstu grein. 

Birt í Viðskiptablaðinu 13. desember 2007.
05. 12 2007

Nú nýverið gaf Viðskiptaráð út vandaða greiningu Friðriks Más Baldurssonar og Richards Portes um stöðu íslensks efnahagslífs. Margt vekur þar athygli.

Vægi krónunnar í viðskiptum hefur minnkað hratt undanfarin misseri. Ástæðan er háir vextir á innlendum skammtímalánum og háar afborganir verðtryggðra langtímalána vegna verðbólgu undanfarinna ára. Skuldir heimilanna í erlendum gjaldeyri hafa aukist hratt og nema nú um 14% lána heimilanna. Nærri helmingur skuldaaukningar heimilanna á þessu ári er í erlendum gjaldeyri. Samhliða hafa heimilin dregið úr óverðtryggðri innlendri lántöku, þar sem stýrivextir Seðlabankans hafa haft mest áhrif. Fjármögnun á bílakaupum almennings er nær alfarið í erlendum gjaldeyri.

Fjölmörg fyrirtæki eru nú að feta sig inn í umhverfi þar sem hluti launa starfsmanna er greiddur í evrum. Við þær aðstæður munu viðkomandi starfsmenn losna úr þeim böndum sem aðhaldssamri peningamálastefnu er ætlað að hafa á einkaneyslu í vestrænum hagkerfum, þar sem lánakjör þeirra munu ekki lengur ráðast af innlendri vaxtastefnu. Þetta bætist ofan á víðtæka verðtryggingu langtímaskulda heimilanna, en einn helsti vandi peningamálastefnunnar er stýrivaxtahækkanir Seðlabankans hafa óveruleg áhrif á verðtryggða langtímavexti. Staðan er enn meira áhyggjuefni þegar horft er til fyrirtækja. 63% lána til íslenskra fyrirtækja eru nú í erlendum gjaldmiðli og það hlutfall hækkar stöðugt.

Grunnhugsunin að baki núverandi peningamálastefnu er sú að unnt sé með stýrivaxtaákvörðunum að hafa áhrif á eftirspurn í samfélaginu og draga þannig úr verðbólgu. Hærri vextir eiga að draga úr getu og vilja fólks og fyrirtækja til að kaupa og fjárfesta. Það sem hér hefur verið rakið sýnir hins vegar svart á hvítu að lánamynstur þjóðarinnar hefur þróast á þann veg að stýrivaxtaákvarðanir Seðlabankans hafa sífellt minni áhrif á lánakjör heimila og fyrirtækja. Eftir stendur þá að stýrivextirnir virka einkum til að halda uppi gengi, sem á móti ýtir undir neyslu heimila og fyrirtækja vegna verðlækkana á innfluttri vöru. Sú staða er sérstaklega skaðleg í smáu myntkerfi, þar sem svo að segja öll neysluvara er innflutt.

Hægfara upptaka evru er stórskaðleg
Að undanförnu hefur nokkuð borið á andvaraleysi yfir þessari þróun. Sumir hafa jafnvel gengið svo langt að tala um það sem jákvæða þróun að heimili og fyrirtæki noti evru í auknum mæli og að það geti verið fullnægjandi valkostur við upptöku evru með formlegum hætti. Fátt er fjær lagi. Hægfara upptaka evru grefur undan efnahagslegum stöðugleika og dregur enn úr virkni peningamálastefnu Seðlabankans. Verst af öllu er að þessi þróun ýtir undir nýja tegund misskiptingar í íslensku samfélagi. Annars vegar verður til forréttindastétt sem á þess kost að fá laun greidd í evrum og getur þá tekið lán án áhættu á miklu lægri vöxtum í evrum. Þess gæti þá verið skammt að bíða að hér rísi evrubúðir, í ætt við sovésku dollarabúðirnar, sem selji forréttindastéttinni vörur og þjónustu í evrum. Hins vegar verður óbreyttur almenningur, rétt eins og rúbluþjóðin í biðröðunum í Sovétríkjunum, sem þarf að búa við ofurvexti hins örsmáa íslenska hagkerfis, sífellt óstöðugri krónu og bera áfram byrðarnar af fákeppnisfyrirkomulagi á öllum helstu mörkuðum.

Það er athyglisvert að skýrsluhöfundarnir vara sérstaklega við þeirri hægfara upptöku evru sem er að verða hér á landi. Þeir benda á að slík þróun sé í ætt við efnahagsumgjörð þróunarríkis og alls óviðeigandi fyrir Ísland. Þessi þróun gæti leitt til viðvarandi óstöðugleika, ýtt fleirum og fleirum í erlendar lántökur og ýkt gengissveiflur og skammtímainnflæði fjármagns, sem leiði til enn frekari óstöðugleika.

Hver er framtíðarstefnan?
Það er alveg ljóst að verkefni okkar á næstu mánuðum er að styðja við bakið á Seðlabankanum í stýrivaxtaákvörðunum bankans, í þeirri von að þær geti leitt til stöðugleika. Það er enda ekki almennt séð við bankann að sakast þótt peningamálastefnan henti ekki þjóðinni lengur. Það er hins vegar tími til kominn að við hugsum lengra en til næstu tveggja eða þriggja missera og ræðum af heiðarleik þau öngstræti sem peningamálastefnan er komin í.
Við byggjum efnahagsstefnu á því að stýrivaxtaákvarðanir hafi áhrif á eftirspurn í samfélaginu, sem þær hafa sannanlega ekki við núverandi aðstæður. Þær hafa hins vegar margvísleg önnur áhrif og flest óæskileg. Núverandi stefna hefur valdið útflutningsgreinum á landsbyggðinni gríðarlegu tjóni og nokkurn veginn lagt í rúst sjávarútveg á Vestfjörðum.

Við verðum að horfast í augu við að fólk og fyrirtæki geta greitt atkvæði með fótunum og notað annan gjaldmiðil án opinberra afskipta. Við þær aðstæður þýðir lítið að halda tárbólgnar lýðskrumsræður um mikilvægi krónunnar, ef færri og færri sjá sér hag af því að nota hana og hún stendur efnahagsþróun landsins fyrir þrifum. Skýrsluhöfundar Viðskiptaráðs vekja með réttu athygli á þeim miklu hættum sem óbreytt staða hefur fyrir íslenskt samfélag.

Valkostirnir til lengri tíma eru bara tveir og tími til kominn að umræðan fari að þroskast að þessu leyti. Annar möguleikinn er úrsögn Íslands úr EES og endurupptaka gjaldeyrishafta og skömmtunar fjármagns. Hinn er formleg upptaka evru sem gjaldmiðils þjóðarinnar. Svo einfalt er það val. Hvort einhliða upptaka evru er mögulegur kostur, er svo efni í aðra grein.

Birt í Viðskiptablaðinu 6. desember 2007.